‘Siêu trường’ là gì và vì sao 114 trường trên 100 lớp đáng lo?
‘Siêu trường’ sau sáp nhập là những cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông công lập có quy mô vượt xa chuẩn thông thường, tập trung hàng trăm lớp và hàng chục nghìn học sinh trong một pháp nhân, khiến mọi khâu quản trị, nhân sự và bảo đảm chất lượng dạy học trở nên phức tạp hơn hẳn các mô hình trường học truyền thống. Sau đợt sắp xếp mạng lưới, đến cuối tháng 8, cả nước đã giảm gần 19.000 trường công, tương đương 50,6%, vượt xa mục tiêu tối thiểu 30% ban đầu. Hơn 28.200 hiệu trưởng, hiệu phó chuyển về làm giáo viên. Bề ngoài, hệ thống gọn lại, nhưng bên trong lại xuất hiện 114 trường có hơn 100 lớp, như Trường Tiểu học Nha Trang được sáp nhập từ 13 trường cũ, nay có 287 lớp với hơn 10.500 học sinh – con số đủ cho thấy thách thức quản trị trường học quy mô lớn không thể xem nhẹ.
Khi chuẩn cũ không còn phù hợp: giới hạn của mô hình quản trị hiện nay
Điểm nghẽn lớn nhất của sáp nhập trường học là chúng ta dùng khung quản trị cũ cho những tổ chức giáo dục đã phình to gấp nhiều lần. Quy định hiện hành chỉ thiết kế quy mô tối đa từ 30 đến 50 lớp cho từng cấp học, và 50–75 lớp cho trường liên cấp, trong khi 114 trường đã vượt mốc 100 lớp. Ở nhiều nơi, hiệu trưởng trường lớn phải gánh một khối lượng công việc vượt khả năng kiểm soát: nhiều phân hiệu, nhiều cấp học, địa bàn rộng, tài sản và dữ liệu từ các trường cũ chưa bàn giao xong, thủ tục pháp nhân mới còn chậm. Câu chuyện không chỉ là quá tải hành chính; đó là nguy cơ giảm chất lượng dạy học, đứt gãy giám sát an toàn học đường và xói mòn quyền lợi học sinh nếu quản trị trường học quy mô lớn vẫn bị trói trong tư duy “một trường như mọi trường”.
Trách nhiệm mới cho địa phương và hiệu trưởng trường lớn
Khi 114 ‘siêu trường’ xuất hiện, câu hỏi không còn là có nên sáp nhập trường học hay không, mà là ai chịu trách nhiệm cho chất lượng sau sáp nhập. Văn phòng Chính phủ đã truyền đi thông điệp rõ ràng: chủ tịch các tỉnh, thành phải chịu trách nhiệm trực tiếp về kết quả sắp xếp và vận hành trường học trên địa bàn. Ngay trong tháng 10, các địa phương buộc phải rà soát toàn bộ trường quy mô lớn, nhiều cấp học, nhiều phân hiệu, nhất là 114 trường trên 100 lớp, để kịp thời điều chỉnh những nơi vượt khả năng quản trị, ảnh hưởng đến chất lượng, an toàn hoặc quyền lợi học sinh. Đây là bước đi cần thiết, bởi nếu không có áp lực trách nhiệm chính trị rõ ràng, việc quản lý trường có nhiều phân hiệu dễ bị đẩy về cho từng hiệu trưởng, trong khi họ lại đang thiếu cả người, cơ chế lẫn công cụ.
Tái thiết khung quản trị: không thể ‘cào bằng’ với trường nhỏ
Điểm tích cực là hệ thống chính sách đã bắt đầu thừa nhận: hiệu trưởng trường lớn không thể bị đối xử như hiệu trưởng một trường 30–40 lớp. Các bộ, ngành và địa phương được yêu cầu hoàn thiện quy định về vị trí việc làm, số lượng người làm việc, số lượng hiệu phó, bảo đảm phù hợp với quy mô trường, không ‘cào bằng’. Bộ Nội vụ cũng được giao nghiên cứu, đề xuất chế độ, chính sách riêng cho hiệu trưởng, hiệu phó ở các trường quy mô lớn và cho những cán bộ quản lý không còn vị trí phù hợp sau sắp xếp. Nếu làm nghiêm túc, đây sẽ là bước chuyển từ tư duy “tiết kiệm biên chế bằng mọi giá” sang tư duy “đầu tư nhân sự để bảo vệ chất lượng”. Quản trị trường học quy mô lớn cần một khung quản trị mới, trong đó hiệu trưởng trường lớn được trao cả quyền hạn, nguồn lực và chế độ tương xứng.
Kết luận: sáp nhập chỉ là bước đầu, quản trị mới là bài thi thật
Giảm gần 19.000 trường công có thể là một thành tích về mặt con số, nhưng đó không phải đích đến của cải cách giáo dục. Điều quan trọng hơn là sau sáp nhập, hoạt động của các trường phải ổn định và bảo đảm quyền học tập của học sinh – điều mà Phó Thủ tướng đã nhấn mạnh. Sự xuất hiện của 114 ‘siêu trường’ là phép thử cho năng lực quản trị trường học quy mô lớn: nếu không kịp thời điều chỉnh, chúng có thể trở thành điểm yếu của hệ thống; nếu được tổ chức lại tốt, chúng có thể trở thành mô hình mới cho quản lý trường có nhiều phân hiệu. Bài toán bây giờ không phải thu gọn thêm bao nhiêu trường, mà là xây dựng một kiến trúc quản trị linh hoạt, phân tầng trách nhiệm rõ ràng và chế độ đủ hấp dẫn để giữ chân những hiệu trưởng trường lớn giỏi nghề, dám chịu trách nhiệm.
