Thoát khỏi chiếc bẫy lợi nhuận mỏng
Nâng năng lực cạnh tranh toàn cầu là quá trình doanh nghiệp xây dựng khả năng tự thiết kế, sản xuất, quản trị và thích ứng để tạo giá trị cao hơn, thay vì chỉ dựa vào nhân công rẻ và đơn hàng từ bên ngoài. Đây không còn là lựa chọn xa vời: gia công thuần túy có thể đẩy doanh nghiệp vào cuộc đua hạ giá, trong khi phần lợi ích giữ lại rất nhỏ.
Tại phiên thảo luận về vị thế Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu sáng 27/10, các chuyên gia trong và ngoài nước cảnh báo doanh nghiệp cần đổi hướng để giảm lệ thuộc vào gia công giá rẻ và hạn chế rủi ro từ biến động bên ngoài. Với ngành chế biến gỗ, mô hình sản xuất theo mẫu và đơn đặt hàng của đối tác khiến các nhà cung ứng dễ bị cuốn vào cạnh tranh bằng giá; lợi nhuận ròng có lúc chỉ còn 1 USD mỗi sản phẩm, thậm chí thấp hơn.
Con số ấy không chỉ phản ánh biên lợi nhuận thấp mà còn cho thấy doanh nghiệp thiếu quyền quyết định về mẫu mã, phân khúc và giá trị sản phẩm. Khi khách hàng nước ngoài nắm thiết kế, thương hiệu và đơn hàng, nhà sản xuất trong nước khó tích lũy tri thức để bước lên nấc cao hơn. Vì thế, giữ đơn hàng bằng cách giảm giá không thể là chiến lược dài hạn.
Thiết kế, công nghệ và liên kết tạo đường lên
Làm chủ thiết kế là bước chuyển từ thực hiện yêu cầu sang chủ động tạo ra sản phẩm và tìm đúng khách hàng. Cùng với đó, ứng dụng công nghệ có thể cải thiện năng suất, giảm sai sót và giúp doanh nghiệp phản ứng nhanh hơn trước thay đổi về nhu cầu. Đây là năng lực cần đầu tư bền bỉ, không thể thay thế bằng việc mua máy móc đơn lẻ.
Liên kết cụm ngành cũng cần được xem là một phần của chiến lược, chứ không phải hoạt động bên lề. Doanh nghiệp lớn có thể dẫn dắt, còn doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia cung ứng sản phẩm, dịch vụ và hỗ trợ sản xuất; hợp tác giúp các bên có thêm điều kiện tham gia chuỗi giá trị thay vì tự cạnh tranh bằng cách ép giá lẫn nhau.
Tại phiên thảo luận ngày 27/10, đại diện Bộ Công Thương đề xuất Chương trình Phát triển Nhà cung ứng Quốc gia, quỹ hỗ trợ nâng năng lực cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, cùng đổi mới đào tạo nhân lực theo mô hình hợp tác ba bên. Bà Phạm Quỳnh Mai cũng kiến nghị ASEAN phát triển cụm công nghiệp xuyên biên giới trong các lĩnh vực như điện tử, bán dẫn, ô tô và năng lượng sạch. Những hướng đi này chỉ phát huy tác dụng khi doanh nghiệp chủ động nâng chuẩn và hợp tác thực chất.
Năng lực nội tại mới giữ được thị trường
Sản phẩm tốt là điều kiện cần, nhưng chưa đủ để bước vào thị trường quốc tế. Doanh nghiệp còn phải xây dựng năng lực quản trị, phát triển nhân lực, chuẩn hóa sản phẩm và thích ứng với khác biệt về văn hóa, chính sách và quy định tại từng thị trường. Nếu người lãnh đạo không liên tục học hỏi và cải tiến cách điều hành, công nghệ mới hay cơ hội xuất khẩu cũng khó chuyển thành kết quả bền vững.
Chuẩn hóa quy trình giúp giảm những sai sót lặp lại trong sản xuất, vận hành và quản trị; chuẩn hóa sản phẩm giúp đối tác biết chính xác doanh nghiệp có thể đáp ứng điều gì. Đây không phải thủ tục để làm đẹp hồ sơ, mà là cách tạo niềm tin và bảo đảm lời cam kết được thực hiện nhất quán. Kết nối, trách nhiệm và cải tiến liên tục vì thế cần trở thành nếp làm việc của cả tổ chức, không chỉ là khẩu hiệu của lãnh đạo.
Bài toán trước mắt không phải phủ nhận gia công, vốn vẫn có thể mở lối vào chuỗi cung ứng, mà là dùng cơ hội đó để tích lũy năng lực rồi tiến lên các khâu có giá trị cao hơn. Doanh nghiệp Việt cần đặt mục tiêu rõ ràng cho thiết kế, công nghệ, con người và chất lượng vận hành, đồng thời chọn thị trường phù hợp với thế mạnh của mình. Củng cố những nền tảng ấy mới giúp năng lực cạnh tranh đứng vững khi đơn hàng, đối tác hay điều kiện thương mại thay đổi.
