Cơ hội dịch chuyển không tự động tạo ra giá trị trong nước
Nâng cấp vị trí trong chuỗi cung ứng là quá trình doanh nghiệp chuyển từ gia công theo bản vẽ sang thiết kế, phát triển sản phẩm và làm chủ công nghệ, qua đó giữ lại nhiều giá trị gia tăng hơn trong nước. Tại phiên chuyên đề “Sản xuất tiên tiến: Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp Việt” trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026 sáng 27/10, các chuyên gia phân tích thực trạng chuỗi giá trị toàn cầu và những rào cản đối với doanh nghiệp nội địa. Bối cảnh đang thuận lợi: các tập đoàn đa quốc gia tích cực đa dạng hóa địa điểm sản xuất và chuỗi cung ứng, mở cơ hội đón nhận làn sóng dịch chuyển. Nhưng thu hút thêm nhà máy chưa đủ. Nếu doanh nghiệp trong nước chỉ nhận phần việc lắp ráp hoặc làm theo yêu cầu, phần giá trị lớn hơn vẫn có thể nằm ngoài tầm với. Điều Việt Nam cần không chỉ là đơn hàng mới, mà là năng lực để đảm nhận những công đoạn khó hơn.
Khoảng cách giữa kim ngạch xuất khẩu và phần giá trị do doanh nghiệp Việt tạo ra cho thấy vì sao phải đổi hướng. Theo nghiên cứu của Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright được nêu tại diễn đàn, trong chuỗi sản phẩm công nghệ cao, giá trị gia tăng nội địa do doanh nghiệp thuần Việt đóng góp chỉ dao động 3-5%. Con số này khiến việc đo thành công bằng quy mô xuất khẩu trở nên thiếu thuyết phục: xuất khẩu tăng không đồng nghĩa doanh nghiệp nội địa đã tiến lên trong chuỗi.
Năng lực sản xuất là cửa vào, không phải đích đến
Các tập đoàn lớn không chọn nhà cung ứng chỉ vì giá thấp hay ở gần. Họ cần chất lượng đồng đều giữa các lô hàng, giao đúng hạn, kiểm soát được quy trình và có thể tăng sản lượng mà không làm đứt nhịp cung ứng. Doanh nghiệp Việt vì thế phải chứng minh năng lực sản xuất ổn định, đáp ứng tiêu chuẩn kỹ thuật và có hiệu quả kinh tế lâu dài. Đây là điều kiện gia nhập, chưa phải lợi thế để giữ vị trí lâu dài. Nhà cung ứng còn phải bảo đảm truy xuất nguồn gốc, dữ liệu đáng tin cậy và tuân thủ yêu cầu môi trường, xã hội; sau đó liên tục cải tiến và phối hợp với khách hàng xử lý vấn đề kỹ thuật. Nếu thiếu các nền tảng ấy, lợi thế lao động hay khoảng cách địa lý khó bù được rủi ro mà khách hàng phải gánh khi đổi nhà cung cấp.
Bài toán không dừng ở năng lực của từng nhà máy. Ngành công nghiệp hỗ trợ còn vướng hạn chế về cơ chế, chính sách, năng lực sản xuất và khả năng tự chủ nguồn cung; phần lớn doanh nghiệp nhỏ, hạn chế về công nghệ, quản trị và thiếu trung tâm hỗ trợ kỹ thuật chuyên sâu. Vì vậy, yêu cầu đặt ra không phải là chạy theo mọi ngành đang được chú ý, mà là xây năng lực phù hợp với thị trường và tích lũy được qua từng đơn hàng. Doanh nghiệp cần biến kiểm soát chất lượng, dữ liệu, truy xuất và cải tiến thành quy trình vận hành hằng ngày, thay vì chỉ hoàn thiện hồ sơ để vượt qua một lần đánh giá.
Gỡ nút thắt vốn để doanh nghiệp dám đầu tư
Một vòng luẩn quẩn đang giữ doanh nghiệp ở khâu thấp: tập đoàn đa quốc gia khó đặt hàng khi nhà cung ứng nội địa chưa đạt chuẩn, còn doanh nghiệp ngần ngại đầu tư công nghệ khi chưa có cam kết đơn hàng chắc chắn. Đây không chỉ là vấn đề quyết tâm của chủ doanh nghiệp. Thiết bị, nhân lực kỹ thuật, thử nghiệm và chứng nhận đều cần nguồn lực, trong khi doanh nghiệp nhỏ khó tự gánh rủi ro của khoản đầu tư dài hạn. Chính sách hỗ trợ vì thế cần đi cùng nhu cầu thực tế của chuỗi cung ứng, giúp doanh nghiệp tiếp cận hỗ trợ kỹ thuật, vốn và cơ hội thử nghiệm với khách hàng. Nếu thiếu cơ chế chia sẻ rủi ro và liên kết có chiều sâu, dòng vốn đầu tư nước ngoài có thể mở rộng sản xuất mà chưa tạo được năng lực cung ứng nội địa tương xứng.
Vai trò của doanh nghiệp đầu tàu cũng cần vượt khỏi việc tổ chức kết nối giao thương. Ông Khuất Quang Hưng, Phó tổng giám đốc Đối ngoại, Truyền thông và Phát triển Bền vững của Nestlé Việt Nam, cho rằng năng lực nhà cung ứng trong nước quyết định khả năng giữ lại giá trị từ dòng vốn và hoạt động sản xuất tại Việt Nam. Doanh nghiệp lớn có thể tạo điều kiện để nhà cung ứng tham gia đánh giá, cải tiến quy trình và tiến tới các dự án có yêu cầu kỹ thuật cao hơn. Còn phía doanh nghiệp Việt cần chủ động xây những năng lực khách hàng cần và khó thay thế, thay vì chờ đơn hàng rồi mới tìm cách đáp ứng.
Từ làm theo bản vẽ đến thiết kế và phát triển sản phẩm
Đích đến không phải là từ bỏ các ngành truyền thống để chạy theo những lĩnh vực thời thượng, mà là nâng cấp công việc trong từng ngành. Dệt may, da giày, đồ gỗ và chế biến nông sản vẫn có vai trò lớn về việc làm; theo phân tích tại diễn đàn, hướng đi hợp lý là đưa các lĩnh vực này lên nấc cao hơn bằng sản xuất thông minh, công nghệ sinh học và tối ưu hóa quy trình. Điều đó có thể bắt đầu từ tự động hóa công đoạn phù hợp, kiểm soát dữ liệu sản xuất và cải thiện độ ổn định, rồi tiến tới thiết kế, kỹ thuật và phát triển sản phẩm. Làm chủ công nghệ ở đây không nhất thiết đồng nghĩa phải tự tạo ra mọi công nghệ nền tảng; quan trọng là doanh nghiệp hiểu quy trình, có khả năng điều chỉnh, cải tiến và giải quyết vấn đề thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào chỉ dẫn của khách hàng.
Theo ông Khuất Quang Hưng, khi nâng được năng lực kỹ thuật, duy trì chất lượng đồng đều và phối hợp giải quyết vấn đề, nhà cung ứng có thể tham gia sớm hơn trong chuỗi giá trị, từ thiết kế, kỹ thuật đến phát triển sản phẩm thay vì chỉ nhận đơn gia công. Đây là bước chuyển có tính quyết định: doanh nghiệp không còn cạnh tranh chủ yếu bằng chi phí, mà bằng tri thức, độ tin cậy và khả năng cùng khách hàng tạo ra sản phẩm. Làn sóng dịch chuyển sản xuất chỉ trở thành cơ hội bền vững nếu năng lực trong nước theo kịp. Muốn giữ lại giá trị gia tăng, doanh nghiệp phải đầu tư vào kỹ thuật và quản trị; chính sách phải tháo gỡ rào cản vốn, hỗ trợ và liên kết. Nếu không, Việt Nam có thể đón thêm hoạt động sản xuất mà vẫn đứng ở phần thấp của chuỗi cung ứng.
