Quy mô lớn, liên kết còn mỏng
Chuỗi giá trị ASEAN là mạng lưới các công đoạn sản xuất, cung ứng và phân phối được kết nối giữa những nền kinh tế thành viên, giúp khu vực tạo ra và giữ lại nhiều giá trị hơn. Nhưng quy mô thị trường chưa tự biến thành sức mạnh chung: ASEAN có gần 700 triệu dân và nền kinh tế khoảng 4.000 tỷ USD, trong khi thương mại nội khối chỉ chiếm khoảng 22% tổng kim ngạch, so với khoảng 60% tại Liên minh châu Âu. Khoảng cách ấy cho thấy hàng hóa và đầu vào sản xuất vẫn thường đi qua các chuỗi hướng ra ngoài khu vực, thay vì tạo thành mạng lưới bổ trợ giữa các nước láng giềng. Hệ quả không chỉ là bỏ lỡ cơ hội kinh doanh; khu vực còn khó lan tỏa lợi ích sản xuất và dễ tổn thương hơn khi nhu cầu hay chính sách thương mại ở thị trường bên ngoài thay đổi. ASEAN có sức nặng về quy mô, nhưng chưa phối hợp đủ để biến sức nặng ấy thành quyền định đoạt giá trị.
Nút thắt không chỉ nằm ở thuế quan
Thuế quan nội khối phần lớn đã được xóa bỏ, nhưng hàng rào thực tế vẫn cản doanh nghiệp kết nối: tiêu chuẩn kỹ thuật khác nhau, quy tắc xuất xứ phức tạp, chia sẻ dữ liệu hạn chế và logistics chưa thông suốt. Vì vậy, nói về liên kết nội khối ASEAN không thể dừng ở cam kết mở cửa thị trường. Một doanh nghiệp muốn mua linh kiện từ nước láng giềng cần biết sản phẩm có đạt cùng chuẩn hay không, giấy tờ có được công nhận và hàng có thể đến đúng lúc hay không. Những vướng mắc ấy đặc biệt nặng với doanh nghiệp nhỏ và vừa, vốn phải đáp ứng đơn hàng đa dạng, giữ chất lượng và kiểm soát chi phí trong khi nguồn lực còn hạn chế. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc và bất định kéo dài, sự thiếu kết nối khiến ASEAN khó chuyển các cơ hội đầu tư thành năng lực sản xuất bền vững.
Từ lắp ráp sang làm chủ công nghệ
Tại phiên thảo luận “Định vị lại Việt Nam và ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu” ngày 27/10 ở Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, các chuyên gia và doanh nghiệp quốc tế bàn cách nâng năng lực sản xuất, làm chủ công nghệ và tăng cường liên kết. Thông điệp đáng chú ý là đầu tư máy móc chưa đủ nếu tri thức vận hành và khả năng cải tiến vẫn nằm ngoài doanh nghiệp địa phương. Nguyễn Thụy Lam Tuyền, đại diện ABB Việt Nam, nhấn mạnh chuyển giao công nghệ phải đi cùng chuyển giao tri thức và năng lực làm chủ; người lao động cần hiểu tiêu chuẩn, yêu cầu chất lượng và trách nhiệm ở từng công đoạn. Điều đó khiến bài toán công nghiệp không còn xa lạ với đời sống người lao động: kỹ năng và hiểu biết quy trình sẽ quyết định họ có thể đảm nhận những công việc giá trị cao hơn hay chỉ làm theo hướng dẫn. Nâng năng lực sản xuất ASEAN vì thế phải bắt đầu từ con người, không chỉ từ dây chuyền.
Xây chuỗi bổ trợ, không nhân bản từng ngành
Thay vì để mỗi nước tự dựng đủ mọi khâu, ASEAN nên kết nối thế mạnh thành mạng lưới sản xuất bổ trợ. Chuyên gia Ngân hàng Thế giới Sacha Dray gợi ý các nền kinh tế có thể chia sẻ công đoạn trong những ngành như bán dẫn, dựa trên lợi thế và năng lực riêng của từng nước. Cách làm này đòi hỏi tiêu chuẩn chung, quy tắc xuất xứ minh bạch và trao đổi dữ liệu thuận lợi; đồng thời cần công nghệ sản xuất phù hợp với điều kiện từng nền kinh tế. Diễn đàn cũng đặt các giải pháp ấy trong bối cảnh cạnh tranh không còn dựa chủ yếu vào lao động giá rẻ: Việt Nam, Thái Lan, Malaysia và Indonesia đang chuyển hướng sang công nghệ, tự động hóa và số hóa. Việc tiếp theo là triển khai ATIGA nâng cấp, Hiệp định khung ASEAN về Kinh tế số và nâng cấp các FTA ASEAN+, song song tối ưu logistics và thương mại số. Nếu các sáng kiến không thành dự án hợp tác cụ thể, lời kêu gọi liên kết sẽ vẫn chỉ là khẩu hiệu.
Giữ giá trị bằng năng lực chung
ASEAN không thiếu thị trường hay sức hút đầu tư; điều còn thiếu là cơ chế để doanh nghiệp trong khu vực mua bán, phối hợp sản xuất và học hỏi lẫn nhau dễ dàng hơn. Trong một chuỗi cung ứng toàn cầu nhiều biến động, sự phụ thuộc vào đầu ra và đầu vào bên ngoài khiến các nước thành viên khó chống đỡ riêng lẻ. Mạng lưới sản xuất bổ trợ có thể giúp chia sẻ cơ hội, nhưng chỉ khi cải cách quy định đi cùng đào tạo lao động, chuyển giao tri thức và đầu tư vào công nghệ. Các cuộc trao đổi tại Diễn đàn Kinh tế Mùa thu cần được nối tiếp bằng quan hệ đối tác và dự án cụ thể, như kỳ vọng được nêu tại sự kiện. Kết luận không nằm ở việc ASEAN cần lớn hơn bao nhiêu, mà ở việc khu vực có thể phối hợp tốt đến mức nào. Muốn giữ lại nhiều giá trị hơn, ASEAN phải biến quy mô thành năng lực chung.
