Quy mô lớn, liên kết chưa tương xứng
Chuỗi cung ứng ASEAN là mạng lưới sản xuất trong đó các nền kinh tế thành viên phối hợp trao đổi nguyên liệu, linh kiện và thành phẩm để tạo ra hàng hóa, thay vì hoạt động như những mắt xích tách rời. Tại phiên thảo luận “Định vị lại Việt Nam - ASEAN trong chuỗi giá trị toàn cầu” ngày 27/10, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026, chuyên gia và đại diện doanh nghiệp quốc tế bàn cách nâng giá trị gia tăng cho khu vực. Thông điệp đáng chú ý là ASEAN có quy mô đáng kể nhưng chưa biến được lợi thế ấy thành sức mạnh liên kết. Khu vực có gần 700 triệu dân và quy mô kinh tế khoảng 4.000 tỷ USD, song mức độ kết nối giữa các nước thành viên vẫn hạn chế. Khoảng cách đó không phải chi tiết kỹ thuật: nó quyết định liệu tăng trưởng và năng lực sản xuất có lan tỏa trong khu vực hay phần lớn phục vụ các thị trường bên ngoài.
Chỉ khoảng 22% kim ngạch xuất khẩu của ASEAN được tiêu thụ trong nội khối, so với khoảng 60% tại Liên minh châu Âu. Tỷ lệ thấp phản ánh một thị trường khu vực chưa đủ gắn kết để trở thành bệ đỡ khi nhu cầu bên ngoài suy yếu hoặc chính sách thương mại thay đổi. Với người tiêu dùng và doanh nghiệp, hệ quả có thể hiện ra qua nguồn cung dễ bị tác động bởi biến động ở thị trường xuất khẩu lớn; với các nhà sản xuất, cơ hội bán hàng và hợp tác xuyên biên giới trong khu vực cũng bị bỏ lỡ. Muốn tăng giá trị nội khối, ASEAN cần nhìn thương mại giữa các thành viên không chỉ như dòng hàng hóa, mà như nền móng để chia sẻ công đoạn sản xuất, kỹ năng và lợi ích.
Điểm nghẽn nằm sau những dòng thuế thấp
Xóa bỏ thuế quan là chưa đủ nếu doanh nghiệp vẫn phải đối mặt với thủ tục hải quan khác nhau, tiêu chuẩn thiếu tương thích, chứng nhận trùng lặp và quy tắc xuất xứ phức tạp. Những trở ngại ấy khiến việc kết nối nhà cung ứng giữa các nước tốn thêm thời gian và chi phí, làm giảm động lực phân chia công đoạn qua biên giới. Đây là nơi liên kết ASEAN cần chuyển từ khẩu hiệu sang cải cách có thể đo được: thủ tục minh bạch hơn, chứng từ điện tử được sử dụng rộng hơn, tiêu chuẩn và chứng nhận được hài hòa, quy tắc xuất xứ được đơn giản hóa. Nếu không xử lý các điểm nghẽn này đồng bộ, lợi thế địa lý gần nhau và năng lực sản xuất bổ trợ khó chuyển thành mạng lưới cung ứng chung.
Cần tổ chức sản xuất theo hướng mỗi nền kinh tế đảm nhận công đoạn phù hợp với thế mạnh, rồi nối các công đoạn thành một chuỗi khu vực. Ví dụ được nêu tại phiên thảo luận là các bộ phận máy bay được sản xuất ở những nước khác nhau trước khi lắp ráp; với bán dẫn, mỗi nước cũng có thể đảm nhận một mắt xích phù hợp thay vì phát triển riêng lẻ. Đây là lựa chọn thực tế hơn việc mọi nền kinh tế cùng theo đuổi toàn bộ quy trình. Khi nguyên liệu, linh kiện và sản phẩm lưu chuyển thuận lợi hơn, giá trị sản xuất có cơ hội được phân bổ rộng hơn trong ASEAN, thay vì chủ yếu tập trung vào những chuỗi hướng ra ngoài.
Doanh nghiệp phải tiến lên những khâu giá trị cao
Kết nối tốt hơn chỉ tạo điều kiện; nó không tự động nâng vị thế của doanh nghiệp. Năng lực công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và khả năng thích ứng mới quyết định doanh nghiệp có thể nhận những công đoạn phức tạp hơn hay không. Với doanh nghiệp nhỏ và vừa, áp lực còn nằm ở việc xử lý đơn hàng đa dạng, duy trì độ linh hoạt và kiểm soát chất lượng lẫn chi phí. Một giải pháp AI được giới thiệu tại phiên thảo luận có thể rút ngắn thời gian chuyển bản vẽ kỹ thuật thành quy trình sản xuất từ khoảng 45 giờ xuống còn 45 giây, với độ chính xác khoảng 95%. Nhưng công nghệ chỉ có ý nghĩa nếu đi cùng năng lực con người: kỹ sư địa phương cần được chuẩn bị để xử lý vấn đề, cải tiến quy trình và tham gia dự án toàn cầu, thay vì chỉ vận hành công đoạn thông thường.
Bởi vậy, mục tiêu không nên dừng ở việc thu hút thêm đơn hàng sản xuất. ASEAN cần giúp doanh nghiệp làm chủ quy trình, công nghệ và năng lực phát triển sản phẩm để giữ lại những phần việc tạo giá trị cao hơn. Thương mại điện tử và dữ liệu tiêu dùng đang làm thay đổi cách phát triển sản phẩm, khiến khả năng phản ứng nhanh với nhu cầu trở thành lợi thế. Doanh nghiệp nào chỉ cạnh tranh bằng công đoạn lắp ráp dễ thay thế sẽ khó giữ vị trí khi chuỗi cung ứng đổi hướng. Nâng cấp đòi hỏi đầu tư có trọng tâm vào kỹ năng, công nghệ phù hợp và khả năng phối hợp với nhà cung ứng trong khu vực; đồng thời, chính sách công phải giúp doanh nghiệp tiếp cận các điều kiện đó.
Kết luận: biến thị trường chung thành năng lực chung
ASEAN không thiếu quy mô; khu vực thiếu những kết nối đủ liền mạch để biến quy mô thành năng lực sản xuất chung. Ưu tiên trước mắt phải là giảm ma sát thương mại, hài hòa quy định và tạo điều kiện cho doanh nghiệp xây dựng mạng lưới cung ứng xuyên biên giới. Kế đó, từng nền kinh tế cần đầu tư để doanh nghiệp và người lao động tiến lên các khâu đòi hỏi công nghệ, kỹ năng và khả năng giải quyết vấn đề cao hơn. Nếu chỉ tiếp tục xuất khẩu ra ngoài mà không tăng trao đổi nội khối, khu vực sẽ vẫn dễ tổn thương trước biến động bên ngoài và khó lan tỏa thành quả sản xuất. Muốn có chỗ đứng vững hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu, ASEAN phải biến liên kết thành công việc cụ thể và biến năng lực doanh nghiệp thành phần giá trị được giữ lại trong khu vực.
