Nợ công Mỹ vượt 40.000 tỷ USD: Vấn đề nằm ở tốc độ, không chỉ ở con số
Nợ công Mỹ 40000 tỷ là tổng giá trị các nghĩa vụ tài chính mà chính phủ liên bang Mỹ phải gánh, phản ánh mức thâm hụt ngân sách đã tích lũy qua nhiều thập kỷ, và đáng lo hơn cả là tốc độ tăng nợ, cho thấy khả năng kiểm soát chi tiêu công và thu ngân sách đang suy yếu, tạo ra kinh tế toàn cầu rủi ro thông qua lãi suất, dòng vốn và tâm lý nhà đầu tư. Con số 40.000 tỷ USD lần đầu được Bộ Tài chính Mỹ công bố ngày 19/8, đánh dấu ngưỡng kỷ lục trong lịch sử nợ liên bang. Nhưng chính các nhà kinh tế đã nhấn mạnh: "Bản thân con số này chưa đáng lo ngại bằng tốc độ tích lũy nợ công, khả năng kiểm soát thâm hụt ngân sách và những hệ lụy có thể lan rộng". Khi nợ công tăng gấp đôi chỉ trong chín năm, câu hỏi không còn là "Mỹ có trả được nợ không?" mà là "Thế giới chịu đựng được bao lâu?"
Từ thặng dư ngân sách đến vòng xoáy thâm hụt kéo dài
Để hiểu vì sao thâm hụt ngân sách Mỹ trở thành ngòi nổ cho nợ công, phải nhìn lại đường đi của chính sách tài khóa. Nợ công chủ yếu sinh ra từ việc chi tiêu vượt thu, tức thâm hụt ngân sách Mỹ kéo dài qua nhiều năm. Đầu những năm 2000, sau bốn năm liên tiếp thặng dư, nợ do khu vực ngoài chính phủ nắm giữ chỉ chiếm khoảng 31,5% GDP, một tỷ lệ lành mạnh. Từ đó, chuỗi cú sốc – chiến tranh, bong bóng dot-com vỡ, các đợt cắt giảm thuế – đã bẻ lái ngân sách khỏi quỹ đạo cân bằng. Khủng hoảng 2007–2009 buộc chính phủ tung kích thích, đại dịch COVID-19 lại đẩy chi tiêu lên mạnh trong khi nguồn thu suy yếu. Cùng lúc, già hóa dân số làm chi y tế, an sinh xã hội phình to, còn thuế khóa gần như giậm chân tại chỗ. Hệ quả là thâm hụt hàng năm quanh mức 6% GDP – mức thường chỉ thấy trong chiến tranh hoặc suy thoái – nhưng lại trở thành trạng thái "bình thường mới".
Cấu trúc chi tiêu khiến Mỹ khó thoát bẫy nợ và đẩy rủi ro tài chính toàn cầu
Điểm nguy hiểm của nợ công Mỹ không chỉ ở thành tích chi tiêu, mà ở chỗ hệ thống tài khóa đang bị khóa trong cấu trúc khó thay đổi. Khoảng 60% ngân sách liên bang là chi bắt buộc cho các chương trình an sinh xã hội, y tế, chăm sóc cựu chiến binh… – những khoản gần như không thể cắt giảm nếu không đối mặt phản ứng dữ dội từ cử tri. Trong khi đó, thuế thu nhập cá nhân chi khoảng một nửa nguồn thu, thuế doanh nghiệp chưa tới 10%, và các quyết định cắt giảm thuế liên tục làm suy yếu nền tảng thu ngân sách. "Kể từ những năm 1960, chi tiêu của chính phủ Mỹ đã tăng mạnh so với quy mô nền kinh tế, song nguồn thu ngân sách gần như giậm chân tại chỗ". Sự chênh lệch này biến tiền lãi nợ công thành khoản chi lớn thứ hai, vượt cả ngân sách quốc phòng. Chính khả năng kiểm soát thâm hụt suy yếu mới tạo ra rủi ro tài chính toàn cầu: nếu Mỹ buộc phải hút thêm vốn bằng lợi suất cao hơn, cả hệ thống lãi suất quốc tế sẽ phải dịch chuyển theo.
Kinh tế toàn cầu rủi ro: Khi lợi suất trái phiếu Mỹ kéo thị trường mới nổi vào tâm bão
Nợ công Mỹ 40000 tỷ không chỉ là bài toán nội bộ Washington. Do quy mô và vai trò trung tâm của nền kinh tế Mỹ, xu hướng phát hành thêm trái phiếu để tài trợ thâm hụt khiến lợi suất trái phiếu kho bạc tăng, kéo mặt bằng lãi suất toàn cầu đi lên. Khi lợi suất tài sản an toàn như trái phiếu Mỹ hấp dẫn hơn, dòng vốn quốc tế có xu hướng quay lại Mỹ, buộc nhiều quốc gia khác phải nâng lãi suất hoặc lợi suất trong nước để giữ vốn và hạn chế mất giá đồng nội tệ. Điều này khiến kinh tế toàn cầu rủi ro hơn: tăng trưởng chậm lại vì chi phí vốn đắt hơn, trong khi nợ công Mỹ tiếp tục phình to. Các nhà phân tích cảnh báo: "Nó phơi bày những điểm yếu đe dọa sự ổn định của nền kinh tế Mỹ cũng như toàn thế giới". Nếu nợ công vượt xa khả năng tạo ra tăng trưởng, thế giới phải chấp nhận một thời kỳ dài tăng trưởng thấp, dễ tổn thương trước cú sốc.
Áp lực lên thị trường mới nổi: Bài học từ đòn bẩy nợ và cảnh báo cho Việt Nam
Khi nợ công Mỹ thúc đẩy lạm phát và tăng lãi suất ở nhiều nền kinh tế khác, thị trường mới nổi ảnh hưởng rõ rệt nhất vì phụ thuộc vào dòng vốn quốc tế và thường dùng nhiều đòn bẩy tài chính trong khu vực doanh nghiệp. Bức tranh nợ vay doanh nghiệp bất động sản tại Việt Nam là ví dụ: dư nợ của 106 doanh nghiệp trên sàn đã lên hơn 508 nghìn tỷ đồng, tăng 25% chỉ trong nửa năm, trong bối cảnh mặt bằng lãi suất được dự báo khó giảm. Chi phí lãi vay tăng 30%, trở thành áp lực trực tiếp lên lợi nhuận và thanh khoản. Một số doanh nghiệp như Vinhomes chiếm hơn 40% nợ vay toàn ngành, phản ánh mức tập trung rủi ro đáng kể. Khi lãi suất toàn cầu bị kéo lên bởi nợ công Mỹ, các nền kinh tế mới nổi với hệ thống doanh nghiệp đang đòn bẩy cao sẽ chịu cú ép kép: vốn đắt hơn, tăng trưởng chậm lại, trong khi nghĩa vụ nợ vẫn leo thang. Câu hỏi không phải có nên giảm nợ hay không, mà là giảm trước khi thị trường ép phải trả giá.
