Từ phong tỏa cảng biển đến mạng lưới tiếp vận
Lực lượng đặc nhiệm Iron Gate là cơ chế phối hợp do Mỹ lập ra nhằm phát hiện và làm gián đoạn các tuyến đưa vũ khí, công nghệ lưỡng dụng, hàng hóa bị trừng phạt và nguồn thu bất hợp pháp vào Iran qua đường bộ và biển Caspi. Ngày 7/11, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) công bố thành lập lực lượng này, gồm khoảng 20 nhân sự quân sự và dân sự, đặt tại Tampa, Florida.
Đây không phải một đơn vị đông đảo có thể tự mình kiểm soát mọi cửa ngõ. Giá trị của Iron Gate nằm ở khả năng kết nối thông tin và hoạt động giữa các cơ quan Mỹ để nhắm đúng mắt xích trong mạng lưới tiếp vận Iran. Tổng thống Donald Trump tuyên bố lực lượng đã hoạt động hết công suất, đồng thời nói chiến dịch phong tỏa hải quân khiến rất ít hàng hóa có thể ra vào Iran. Tuyên bố ấy thể hiện tham vọng của Washington, nhưng chưa phải bằng chứng rằng các tuyến thay thế đã bị khóa.
Việc mở rộng diễn ra khi Tehran vẫn duy trì thương mại với các đối tác khu vực, còn căng thẳng hàng hải và hoạt động quân sự chưa được giải quyết. Vì vậy, phong tỏa Iran giờ không chỉ là chuyện chặn tàu ở cảng: Washington muốn gây sức ép lên toàn bộ chuỗi cung ứng có thể hỗ trợ năng lực quân sự và tài chính của Tehran.
Mục tiêu là làm đứt chuỗi, không chỉ chặn một chuyến hàng
Theo cựu Phó Trợ lý Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ phụ trách Trung Đông Michael Mulroy, Iron Gate sẽ tìm các tuyến vận chuyển vũ khí vào Iran, cách ngăn chúng và cả những tuyến vận chuyển năng lượng của Tehran. Đây là cách tiếp cận rộng hơn một lệnh cấm vận trên giấy: xác định nguồn hàng, phương thức trung chuyển và các đầu mối có thể gây gián đoạn.
Mạng lưới cung ứng càng phân tán thì việc truy tìm càng khó. Một số vật liệu dùng trong hệ thống vũ khí Iran được mua từ nước ngoài, qua các công ty trung gian ở châu Á rồi mới đến Iran. Do đó, Washington có thể gây thêm trở ngại và rủi ro cho các bên trung chuyển, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào chất lượng tình báo, phối hợp liên cơ quan và khả năng biến dữ liệu thành hành động.
Quy mô khoảng 20 người củng cố nhận định rằng Iron Gate thiên về điều phối hơn là một lực lượng trực tiếp phong tỏa mọi biên giới. Tác động lớn nhất có thể nằm ở việc giúp Mỹ chọn điểm gây sức ép: siết vật liệu, công nghệ lưỡng dụng và dòng hàng liên quan đến nguồn thu. Nhưng nếu mạng lưới chuyển sang tuyến khác hoặc dùng nhiều lớp trung gian, chi phí và độ trễ có thể tăng mà nguồn cung không biến mất.
Biển Caspi là cửa ngõ khó kiểm soát
Mở rộng giám sát sang biển Caspi là bước đi có ý nghĩa chiến lược, nhưng cũng phơi bày giới hạn địa lý của chiến dịch. Iran có quan hệ thương mại và vận tải với Nga cùng các quốc gia ven biển khác; khu vực này không phải không gian mà Mỹ có thể tự do kiểm soát bằng sức mạnh hải quân.
Michael Mulroy lưu ý Mỹ không thể tiếp cận trực tiếp biển Caspi nếu thiếu sự hợp tác của Azerbaijan, Armenia hoặc các nước liên quan. Điều đó khiến hiệu quả của Iron Gate phụ thuộc không chỉ vào năng lực Mỹ mà còn vào mức sẵn lòng chia sẻ thông tin và phối hợp của các chính phủ trong khu vực. Mỗi nước có quan hệ, lợi ích thương mại và tính toán an ninh riêng; Washington không thể mặc nhiên coi họ là đối tác thực thi phong tỏa.
Chính vì vậy, biển Caspi có thể là nơi Iron Gate tạo thêm sức ép ngoại giao và tình báo, chứ chưa chắc là một vòng vây kín. Nếu hợp tác khu vực không đủ, Tehran vẫn có thể tìm cách thích nghi với các biện pháp kiểm soát. Nếu sức ép khiến các nước ven biển phải chọn bên, chiến dịch lại có nguy cơ làm căng thẳng lan rộng ngoài quan hệ Mỹ–Iran.
Gây sức ép có thể làm chậm chiến tranh, cũng có thể đẩy căng thẳng lên cao
Iron Gate có thể làm tăng chi phí vận chuyển, kéo dài thời gian tiếp tế và buộc Iran thay đổi các tuyến cung ứng. Nhưng gián đoạn không đồng nghĩa với cắt đứt hoàn toàn, càng không tự động làm thay đổi cục diện xung đột. Iran có thể chuyển hướng, dựa vào trung gian hoặc tìm cách bảo vệ các mắt xích sản xuất; kế hoạch xây dựng cơ sở ngầm để duy trì sản xuất tên lửa và thiết bị bay không người lái cho thấy Tehran đang tính đến khả năng bị tấn công.
Rủi ro lớn hơn xuất hiện nếu thông tin Iron Gate thu thập được trở thành cơ sở lựa chọn mục tiêu tấn công kinh tế và hạ tầng. Khi đó, một công cụ gây sức ép hậu cần có thể chuyển thành phần mở rộng của chiến dịch quân sự, làm tăng nguy cơ trả đũa và thu hẹp không gian ngoại giao.
Dữ liệu hàng hải cho thấy mức độ gián đoạn đáng kể: kể từ khi Mỹ triển khai biện pháp thực thi phong tỏa hồi tháng 7, lực lượng Mỹ đã yêu cầu 147 tàu thương mại đổi hướng và vô hiệu hóa 5 tàu không tuân thủ. Tuy vậy, thước đo cuối cùng không phải số tàu bị chặn mà là liệu sức ép có tạo ra thay đổi chính trị hay chỉ thúc đẩy đối đầu. Iron Gate có thể làm Tehran khó xoay xở hơn; nếu Washington dùng nó để mở rộng mục tiêu tấn công, chiến dịch có thể khiến xung đột dễ bùng phát trở lại. Ngoại giao khu vực vẫn là lối thoát cần được giữ mở.
