Ngoại giao văn hóa: Từ khái niệm đến chiến lược hành động
Ngoại giao văn hóa là việc một quốc gia dùng văn hóa, nghệ thuật và tri thức để xây dựng hình ảnh, tạo thiện cảm và mở rộng ảnh hưởng với cộng đồng quốc tế, bổ sung cho ngoại giao chính trị và kinh tế bằng những cây cầu mềm nhưng bền giữa con người với con người. Trong bối cảnh cạnh tranh quyền lực mềm ngày càng gay gắt ở châu Á, Việt Nam không thể chỉ đo sức mạnh bằng tăng trưởng GDP hay kim ngạch xuất khẩu. Câu chuyện văn hóa Tây Nguyên trên sân khấu Hàn Quốc và sách Việt Nam quốc tế ở Hội sách Frankfurt cho thấy một bước chuyển quan trọng: từ bị động “được mời thì đi” sang chủ động thiết kế các chương trình giao lưu Việt Hàn và chiến lược dài hơi cho sách Việt Nam quốc tế như một trụ cột ngoại giao văn hóa.
Văn hóa Tây Nguyên “cưỡi sóng vượt mây” trong giao lưu Việt Hàn
Khi Đắk Lắk mang văn hóa Tây Nguyên đến chương trình giao lưu tại tỉnh Bắc Chungcheong (Chungbuk), Hàn Quốc, đó không chỉ là một chuyến biểu diễn lưu động mà là một thông điệp chiến lược. Chương trình do Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đắk Lắk phối hợp Liên đoàn Nghệ thuật Chungbuk tổ chức, diễn ra từ ngày 1–4/10 với chủ đề “Cưỡi lên những con sóng, vượt qua những đám mây”. Các tiết mục kết hợp không gian nghệ thuật rừng và biển, phản ánh bản sắc một Đắk Lắk sau sáp nhập, nơi cao nguyên nối với biển, rừng già đối thoại với sóng nước. Đây là cách kể mới cho câu chuyện văn hóa Tây Nguyên: không bị đóng khung trong cồng chiêng và nhà dài, mà hòa vào một không gian liên vùng, liên văn hóa, đủ hiện đại để đối thoại với khán giả Hàn Quốc nhưng vẫn giữ hồn cốt bản địa.
Điểm đáng chú ý là chương trình không dừng ở biểu diễn, mà còn có triển lãm 70 tác phẩm tại Nhà hát nghệ thuật Cheongju, gồm 40 tác phẩm nhiếp ảnh và 30 tranh mỹ thuật về cảnh sắc thiên nhiên, đời sống và văn hóa địa phương. Phía Chungbuk cũng trưng bày 70 tác phẩm mỹ thuật, mỹ thuật truyền thống, thư pháp và nghệ thuật sắp đặt, giúp công chúng hai bên soi chiếu lẫn nhau qua lăng kính nghệ thuật. Đây là giao lưu Việt Hàn theo nghĩa đúng nhất: hai chiều, bình đẳng, cùng học hỏi. Bà Nguyễn Thụy Phương Hiếu nhấn mạnh hoạt động này nối tiếp quan hệ giao lưu 22 năm giữa Chungbuk và ngành văn hóa Phú Yên, nay được mở rộng sau khi Phú Yên và Đắk Lắk hợp nhất. Nói cách khác, ngoại giao văn hóa ở đây là một quá trình tích lũy dài hạn, không phải phong trào ngắn hạn.
Từ rừng núi đến sách vở: Sách Việt Nam quốc tế ở Frankfurt
Nếu Tây Nguyên là “đại sứ” của thiên nhiên và cộng đồng bản địa, thì sách Việt Nam quốc tế tại Hội sách Frankfurt lại là “đại sứ” của trí tuệ và ký ức dân tộc. Từ ngày 7 đến 11/10, Hội sách Frankfurt lần thứ 78 quy tụ hơn 7.000 đơn vị triển lãm đến từ hơn 100 quốc gia, trở thành trung tâm giao dịch bản quyền và sáng tạo toàn cầu. Trong bối cảnh đó, sự hiện diện của các nhà xuất bản Việt Nam không thể xem là “đi cho có mặt”. Theo ông Hoàng Hải Long, việc tham dự Frankfurt là một bước đi chủ động và có tính hệ thống trong chiến lược đưa tri thức, văn hóa Việt Nam ra thế giới, nối tiếp các hoạt động đối ngoại xuất bản từng diễn ra tại Havana, Bắc Kinh và nhiều nơi khác.
Điều đáng nói là nội dung mang sang Frankfurt khá đa dạng: từ sách lịch sử, văn hóa, nghiên cứu đến văn học, sách thiếu nhi, giải trí và kinh tế. Mỗi cuốn sách ở gian hàng Việt Nam được nhìn nhận như một “đại sứ văn hóa”, mang hình ảnh một Việt Nam giàu bản sắc, yêu hòa bình và sẵn sàng hợp tác. Đây không chỉ là cơ hội để bạn bè quốc tế tiếp cận văn học Việt, mà còn là cầu nối với cộng đồng người Việt ở Đức, giúp thế hệ sinh ra và lớn lên ở nước ngoài tiếp cận tiếng Việt, lịch sử và văn hóa dân tộc. Khi sách trở thành công cụ ngoại giao văn hóa, chúng ta thấy rõ một chiến lược mềm: dùng câu chuyện, nhân vật, ký ức để gắn kết cộng đồng xuyên biên giới, thay vì chỉ dựa vào các chỉ số kinh tế khô khan.
Sức mạnh mềm mới của Việt Nam ở Đông Á và xa hơn
Điểm chung giữa chương trình văn hóa Tây Nguyên tại Chungbuk và sự hiện diện tại Hội sách Frankfurt là cách Việt Nam dùng ngoại giao văn hóa như một công cụ sức mạnh mềm có chiến lược. Ở Đông Á, giao lưu Việt Hàn không còn là những chuyến thăm xã giao mà là chuỗi chương trình liên tục, có chiều sâu, được hai bên gặp gỡ, trao đổi định hướng hợp tác và dự kiến mở rộng sang cả văn học, thơ ca trong thời gian tới. Ở châu Âu, ngành xuất bản xác định ba trọng tâm tại Frankfurt: kết nối trực tiếp với đối tác quốc tế để tăng cường trao đổi bản quyền hai chiều, nâng cao sự hiện diện tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương, và cập nhật kinh nghiệm về xuất bản số, chuyển thể nội dung đa phương tiện, quản trị xuất bản.
Tham vọng tổ chức một Hội sách quốc tế ngay tại Việt Nam, theo ông Nguyễn Ngọc Hồi, không còn là viễn cảnh xa vời khi cơ sở vật chất và đội ngũ xuất bản đã thay đổi đáng kể. Nếu mục tiêu này thành hiện thực, đó sẽ là bước chuyển từ vị thế “người tham dự” sang “người chủ nhà” trong mạng lưới xuất bản toàn cầu, mở cánh cửa để bạn bè quốc tế tiếp cận gần hơn với nền văn học và văn hóa giàu bản sắc của Việt Nam. Nói cách khác, chúng ta đang thử định nghĩa lại vị trí của mình trong bản đồ văn hóa khu vực: không chỉ là người kể chuyện về chiến tranh và nghèo khó, mà là đối tác sáng tạo bình đẳng trong một không gian Đông Á năng động.
Kết luận: Đừng để văn hóa chỉ là “phần phụ” của tăng trưởng
Nhìn từ Đắk Lắk đến Frankfurt, có thể thấy rõ một điều: khi văn hóa được đưa lên tuyến đầu ngoại giao, Việt Nam có cơ hội kể lại câu chuyện về chính mình theo cách chủ động hơn, đa thanh hơn. Văn hóa Tây Nguyên trong giao lưu Việt Hàn cho thấy chúng ta biết trân trọng và làm mới di sản, còn sách Việt Nam quốc tế chứng minh tri thức và văn chương Việt đủ sức đối thoại với thế giới. Những chương trình như vậy là lời nhắc rằng sức mạnh mềm không tự nhiên mà có; nó cần đầu tư, tầm nhìn và sự kiên trì tích lũy qua nhiều năm. Nếu tiếp tục coi ngoại giao văn hóa là trụ cột, không phải “phần phụ” sau kinh tế, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành một điểm sáng về sáng tạo và đối thoại trong khu vực, nơi rừng núi Tây Nguyên và những trang sách Việt cùng tỏa sáng trên sân khấu quốc tế.
