Thông điệp từ Foligno: Ra biển lớn không còn là lựa chọn mà là bắt buộc
Các nhà khoa học trẻ Việt Nam cần dũng cảm tham gia hội nghị quốc tế khoa học, không chỉ để trình bày kết quả nghiên cứu mà để kết nối, học hỏi phương pháp hiện đại và đưa dược học dân tộc cùng tri thức bản địa bước ra sân khấu học thuật toàn cầu, gia tăng uy tín cá nhân lẫn giá trị của nguồn dược liệu truyền thống trong chuỗi giá trị khoa học hiện đại. Từ trải nghiệm tại Đại hội Quốc tế lần thứ 25 của Hiệp hội Quốc tế về Dược học Dân tộc (ISE) và Hội thảo lần thứ nhất về Điều dưỡng Dược học Dân tộc diễn ra từ ngày 14-17/9/2026 tại Foligno, Italia, TS. Bá Thị Châm mang về một thông điệp rõ ràng: hoặc chúng ta chủ động bước ra, hoặc sẽ bị bỏ lại phía sau trong cuộc chơi toàn cầu về tri thức và sản phẩm dược liệu. Đại hội quy tụ khoảng 160 đại biểu từ 5 châu lục với hơn 230 báo cáo tóm tắt khoa học, cho thấy sân khấu quốc tế đã rất đông và sôi động; nếu các nhà khoa học trẻ Việt Nam tiếp tục ngại ngần, khoảng trống vắng mặt Việt Nam sẽ sớm bị lấp đầy bởi đồng nghiệp từ các quốc gia khác.
Dược học dân tộc: Lợi thế lớn của Việt Nam nhưng chưa được nói bằng "ngôn ngữ" khoa học
Điều làm TS. Bá Thị Châm ấn tượng tại Foligno không chỉ là quy mô của diễn đàn, mà là cách cộng đồng khoa học thế giới nhìn dược học dân tộc và y học xuyên văn hóa như một nguồn tri thức cần được kiểm chứng bằng phương pháp khoa học hiện đại. Việt Nam có thảm thực vật phong phú cùng nền tảng y học cổ truyền được tích lũy qua nhiều thế hệ; đó là lợi thế hiếm có. Nhưng lợi thế này chỉ thành giá trị khi được chuyển hóa thành dữ liệu, công bố, sản phẩm – những thứ có thể tranh luận thẳng thắn trong trao đổi học thuật quốc tế. TS. Châm ghi nhận các nhà khoa học quốc tế chủ động hỏi thêm về cây thuốc, hướng nghiên cứu, và sản phẩm từ cây Chay, Côm hải Nam, Gắm. Điều này chứng minh một thực tế: tri thức truyền thống của chúng ta đủ hấp dẫn, nhưng lâu nay bị "mắc kẹt" vì thiếu tiếng nói khoa học có hệ thống trên diễn đàn quốc tế. Nếu các nhà khoa học trẻ Việt Nam không nhanh chóng lấp khoảng trống này, tri thức bản địa sẽ bị diễn giải bởi người khác và lợi ích cũng thuộc về người khác.
Từ phòng thí nghiệm đến sản phẩm kháng viêm: Khoa học là "hộ chiếu" cho dược liệu Việt
Câu chuyện nghiên cứu của TS. Bá Thị Châm cho thấy rất rõ vai trò của khoa học hiện đại trong việc nâng cấp dược liệu Việt Nam. Nhóm của chị không dừng lại ở mô tả kinh nghiệm dân gian mà tập trung xác định nhóm chất có tác dụng điều hòa miễn dịch và kháng viêm trong các cây Chay, Côm hải Nam, Gắm, đồng thời nghiên cứu phương pháp bào chế và công thức phối hợp để tạo ra sản phẩm hỗ trợ phòng ngừa bệnh viêm mạn tính, viêm khớp tự miễn, viêm da cơ địa, dị ứng…. Đây là bước chuyển then chốt: từ một cây thuốc trong tự nhiên thành sản phẩm có cơ sở khoa học, có quy trình. Khi trình bày tại hội nghị quốc tế khoa học, sản phẩm này nhận được sự đánh giá tích cực về thành phần, phương thức bào chế và giá trị gia tăng của dược liệu. Một số đại biểu còn muốn mua sản phẩm và xin thông tin để tiếp tục hợp tác nghiên cứu. Đây là minh chứng sống động rằng khoa học là "hộ chiếu" để dược liệu Việt Nam đi ra thế giới, và rằng nếu nhà khoa học trẻ đủ tự tin bước ra, công trình của họ hoàn toàn có thể đứng cạnh các sản phẩm từ nhiều nền dược học dân tộc khác.
Chuỗi liên kết và tâm lý sợ hãi: Hai nút thắt giữ chân nhà khoa học trẻ
Tuy cơ sở vật chất nghiên cứu trong phòng thí nghiệm đã được đầu tư khá hiện đại, con đường từ kết quả nghiên cứu đến sản phẩm đến tay người dùng vẫn vấp phải nhiều nút thắt. TS. Bá Thị Châm chỉ ra năm điểm nghẽn: vùng nguyên liệu, doanh nghiệp đồng hành, khâu thử nghiệm và thủ tục, mạng lưới phân phối, và bài toán giá thành cạnh tranh. Không nút nào trong số này có thể được tháo gỡ bởi một nhà khoa học đơn lẻ. Cần cả một chuỗi liên kết từ nông dân, doanh nghiệp, cơ quan quản lý đến thị trường. Nhưng có một nút thắt ít được nói đến: tâm lý sợ hãi của nhà khoa học trẻ trước hội nghị quốc tế khoa học. Nhiều người ngại trình bày bằng tiếng Anh, ngại bị phản biện, ngại mình "chưa đủ tầm". Quan điểm của TS. Châm rất rõ: "Điều quan trọng là các nhà khoa học trẻ cần mạnh dạn bước ra những diễn đàn quốc tế, giới thiệu kết quả nghiên cứu của mình, chủ động kết nối với các đồng nghiệp nước ngoài". Không tham gia, họ vừa mất cơ hội tháo gỡ nút thắt khoa học – doanh nghiệp, vừa đánh mất khả năng đưa tiếng nói của mình vào các chuẩn mực quốc tế đang hình thành.
Khi người khác gõ cửa: Vì sao Việt Nam phải chủ động dẫn dắt kết nối quốc tế
Sau hội nghị, một số đại biểu đã chủ động liên hệ, bày tỏ mong muốn sang Việt Nam trao đổi về hướng hợp tác nghiên cứu trong tương lai. TS. Bá Thị Châm cũng kết nối được với một số nhà khoa học Việt Nam đang làm việc ở nước ngoài trong lĩnh vực dược học dân tộc. Những tín hiệu này cho thấy cánh cửa trao đổi học thuật quốc tế đang mở về phía chúng ta, không phải ngược lại. Thông qua các diễn đàn như ISE, các nhà khoa học Việt Nam có cơ hội giới thiệu cây thuốc bản địa, xây dựng mối liên kết hướng tới hợp tác nghiên cứu và xuất khẩu dược liệu. Nhưng cơ hội luôn đi cùng trách nhiệm: nếu giới trẻ khoa học Việt tiếp tục đứng ngoài, chuỗi giá trị dược liệu Việt Nam sẽ được thiết kế bởi người khác và lợi ích chủ yếu chảy ra ngoài. Bài học từ Foligno rất rõ: quốc tế đã sẵn sàng nghe chúng ta, nhưng chúng ta có sẵn sàng nói không. Kết luận hợp lý là: các nhà khoa học trẻ Việt Nam phải coi việc tham gia hội nghị quốc tế khoa học là một phần bắt buộc trong lộ trình nghề nghiệp, và các viện, trường, doanh nghiệp cần có chính sách hỗ trợ bài bản để mỗi chuyến đi ra thế giới không phải nỗ lực cá nhân mà là bước tiến của cả hệ sinh thái dược học dân tộc quốc gia.
