Kỷ lục 2.900 ý tưởng: khi học sinh dùng công nghệ để nói lên vấn đề cộng đồng
Cuộc thi Samsung Solve for Tomorrow là một cuộc thi khoa học học sinh theo định hướng STEM, nơi học sinh THCS và THPT đề xuất ý tưởng công nghệ để giải quyết các vấn đề thiết thực của cộng đồng, đồng thời rèn luyện tư duy thiết kế, năng lực nghiên cứu và khả năng làm việc nhóm trong môi trường cạnh tranh sáng tạo rộng khắp trên toàn quốc. Điểm đáng nói của mùa giải này không phải là vài sản phẩm “cho có” để dự thi, mà là một làn sóng ý tưởng công nghệ học sinh đủ rộng, đủ sâu để đặt câu hỏi nghiêm túc: liệu chúng ta đã đến thời điểm phải nhìn STEM Việt Nam như một lực đẩy xã hội chứ không chỉ là phong trào trong nhà trường?
Sau hơn hai tháng khởi động, vòng sơ loại cuộc thi Samsung Solve for Tomorrow đã ghi nhận hơn 2.900 ý tưởng dự thi từ học sinh trên cả nước. Trong số này, Ban Tổ chức chỉ chọn ra 50 đội xuất sắc nhất bước vào vòng “Phát triển sản phẩm”, tương đương khoảng 1,7% tổng số bài dự thi – một mức sàng lọc khắt khe cho thấy cuộc chơi này ngày càng nghiêm túc chứ không phải sân khấu trình diễn hình thức. Quan trọng hơn, con số 2.900 đội thi là kỷ lục về số lượng bài thi lớn nhất từ trước tới nay của cuộc thi Samsung Solve tại Việt Nam, báo hiệu một thế hệ học sinh khác hẳn: dám nhìn vào vấn đề của cộng đồng và tin rằng công nghệ là công cụ mình có quyền sử dụng để thay đổi thực tế.
Quy mô lan tỏa: từ 34 tỉnh thành đến hàng chục nghìn học sinh và giáo viên
Nếu gọi Samsung Solve for Tomorrow là phép thử về sức sống của STEM Việt Nam, thì những gì diễn ra ở vòng sơ loại đã cho thấy kết quả rõ ràng: STEM không còn là khái niệm xa lạ trong sách giáo khoa mà đang trở thành hoạt động học tập chủ động ở nhiều vùng miền. Sau lễ khởi động tại Hà Nội ngày 11-4, cuộc thi tiếp tục được phát động tại miền Trung và miền Nam vào các ngày 15 và 19-5, đi cùng hơn 70 hội thảo trực tiếp và 6 hội thảo trực tuyến về tư duy thiết kế, phát triển ý tưởng và triển khai dự án theo định hướng STEM. Đó là hạ tầng học thuật quan trọng: học sinh được học cách xác định vấn đề trước khi lao vào giải pháp, giáo viên có thêm công cụ để làm người hướng dẫn chứ không chỉ là người truyền đạt.
Đến hết tháng 6, cuộc thi đã được phát động tại toàn bộ 34 tỉnh, thành phố, thu hút khoảng 1.400 trường THCS và THPT tham gia, với hơn 36.000 học sinh và trên 2.000 giáo viên đăng ký dự thi. Khoảng 1.700 giáo viên tham gia Cộng đồng Samsung Solve for Tomorrow Việt Nam trên Facebook, biến cuộc thi Samsung Solve thành một mạng lưới trao đổi chuyên môn về STEM chứ không chỉ là nơi nộp bài rồi chờ kết quả. Đây là chi tiết đáng giá: STEM Việt Nam sẽ không thể lớn nếu chỉ phụ thuộc vào vài trường chuyên, mà phải đi từ các cuộc thi khoa học học sinh có sự đồng hành thực chất của giáo viên, cơ quan quản lý và doanh nghiệp.
Ý tưởng bản địa, công nghệ hiện đại: học sinh không còn “mò mẫm” trong phòng thí nghiệm
Nhìn vào 2.900 bài dự thi, điều nổi bật không phải số lượng mà là chất lượng tư duy: phần lớn ý tưởng bắt nguồn từ các vấn đề thực tiễn tại địa phương, thay vì những đề tài “bao quát” khó đo lường. Học sinh nói về cảnh báo sạt lở đất cho vùng cao, giám sát xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long, phát hiện kim loại nặng trong nước và nông sản, hỗ trợ người khiếm thị, phòng ngừa bạo lực học đường… – những vấn đề mà gia đình, hàng xóm, chính các em đang đối mặt mỗi ngày. Đây là sự chuyển dịch quan trọng: cuộc thi khoa học học sinh chỉ có ý nghĩa khi khiến người trẻ quay về quan sát cộng đồng mình, thay vì “sao chép” đề tài của người khác để có điểm.
Về công nghệ, nhiều đội thi nhanh chóng tiếp cận các xu hướng mới như trí tuệ nhân tạo (AI), Internet vạn vật (IoT), AIoT và công nghệ truyền thông LoRa để phát triển sản phẩm; không ít nhóm đã chế tạo nguyên mẫu và thử nghiệm thực địa với dữ liệu thật. Điều này cho thấy năng lực tiếp cận công nghệ của học sinh đang được nâng lên rõ rệt và là dấu hiệu cho thấy giáo dục STEM trong nhà trường đã bắt đầu tạo hiệu quả, chứ không chỉ là khẩu hiệu. Khi những ý tưởng công nghệ học sinh gắn với bài toán cộng đồng, chúng ta không chỉ có thêm vài dự án dự thi, mà có thêm những công dân trẻ đang tập làm nhà khoa học, nhà kỹ sư trong chính bối cảnh sống của mình.
Mô hình hợp tác công – tư: nền tảng để nuôi dưỡng nhân tài công nghệ
Đằng sau kỷ lục 2.900 bài dự thi là một mô hình tổ chức đáng suy nghĩ: sự phối hợp chặt chẽ giữa doanh nghiệp công nghệ, Trung tâm Đổi mới sáng tạo Quốc gia, Bộ Giáo dục và Đào tạo cùng các địa phương và nhà trường. Cuộc thi Samsung Solve được khởi xướng toàn cầu từ năm 2010 và trở thành sân chơi thường niên cho học sinh THCS, THPT tại Việt Nam từ 2019, nhưng chỉ vài mùa gần đây mô hình hợp tác công – tư này mới bộc lộ hết tiềm năng: biến cuộc thi thành “phòng thí nghiệm nhân lực” cho tương lai. Những kết quả đạt được ngay từ vòng sơ loại cho thấy, khi cơ quan quản lý và doanh nghiệp cùng đầu tư vào cuộc thi khoa học học sinh, họ không chỉ tạo ra một sự kiện truyền thông, mà đang chủ động xây dựng nguồn nhân lực công nghệ dài hạn.
Điểm cộng nữa là sự nghiêm túc với liêm chính học thuật: trong bối cảnh AI tạo sinh phát triển, ban giám khảo áp dụng quy trình rà soát chặt chẽ để đảm bảo bài dự thi phản ánh công sức thật của học sinh. Đây là tín hiệu tốt cho STEM Việt Nam: giới trẻ học công nghệ nhưng cũng học cách tôn trọng đạo đức khoa học. Ở góc độ xã hội, các ý tưởng công nghệ học sinh hướng tới xã hội bền vững, môi trường bền vững và thể thao kết hợp công nghệ không chỉ giúp giải quyết vấn đề cộng đồng hiện tại, mà còn tạo ra thế hệ biết nghĩ về phát triển lâu dài – một điều mà hệ thống giáo dục truyền thống vốn chưa làm tốt.
Từ 50 đội vào vòng 2 đến tương lai STEM: điều gì cần làm tiếp?
Việc 50 ý tưởng được chọn vào vòng “Phát triển sản phẩm” từ hơn 2.900 bài dự thi là cột mốc, nhưng không nên là điểm dừng. Từ tháng 7 đến tháng 9, các đội sẽ nhận được sự đồng hành của chuyên gia Samsung và giảng viên đại học để hoàn thiện dự án và nâng cao tính khả thi của giải pháp; tháng 8 sẽ có các trại huấn luyện (bootcamp) tại ba miền; và dự kiến ngày 31-10, 16 đội xuất sắc nhất sẽ bước vào vòng chung kết để bảo vệ dự án trước hội đồng chuyên môn. Đây là chuỗi hoạt động có thể biến ý tưởng thành sản phẩm thử nghiệm, biến học sinh thành những người trẻ biết nghiên cứu, trình bày và bảo vệ giải pháp của mình trước cộng đồng.
Nhìn rộng hơn cuộc thi Samsung Solve, câu hỏi đặt ra cho hệ sinh thái STEM Việt Nam là: làm sao để những ý tưởng sau cuộc thi không bị cất vào tủ kính? Cần thêm các chương trình ươm tạo, kết nối với doanh nghiệp địa phương, các quỹ nhỏ dành cho dự án học sinh, và cơ chế ghi nhận thành tích nghiên cứu trong nhà trường. Nếu coi cuộc thi khoa học học sinh như Samsung Solve for Tomorrow là điểm khởi đầu, thì trách nhiệm tiếp sức thuộc về cả hệ thống. Kỷ lục 2.900 ý tưởng chỉ có ý nghĩa lâu dài khi được tiếp nối bằng những câu chuyện: một dự án cảnh báo sạt lở được chính quyền sử dụng, một giải pháp hỗ trợ người khiếm thị được cộng đồng áp dụng, hay một nhóm học sinh từ cuộc thi bước tiếp vào con đường nghiên cứu công nghệ chuyên nghiệp.
