Giáo dục đặc biệt đang bước sang một năm học khác biệt
Giáo dục đặc biệt là hệ thống các chương trình, trường chuyên biệt và dịch vụ hỗ trợ được thiết kế riêng để đáp ứng nhu cầu học tập, phục hồi chức năng và hòa nhập xã hội của học sinh khuyết tật, thông qua giáo dục hòa nhập, phương pháp dạy học cá nhân và sự phối hợp của gia đình, nhà trường và cộng đồng. Trong không khí Ngày hội toàn dân đưa trẻ đến trường, nhiều trường giáo dục đặc biệt trên cả nước đã khai giảng năm học 2026-2027 với một điểm chung: họ không coi khai giảng là nghi lễ mà là lời hứa về thay đổi. Từ lễ khai giảng ngày 28/8 tại Trung tâm Hỗ trợ và phát triển giáo dục hòa nhập Tâm Việt đến ngày 5/9 ở Trường Phổ thông cơ sở Nguyễn Đình Chiểu và các cơ sở bảo trợ, thông điệp lặp lại: giáo dục hòa nhập không còn là khẩu hiệu, mà là tiêu chí hành động.
Tâm Việt và làn sóng cá nhân hóa: Khi trí tuệ nhân tạo gặp trái tim người thầy
Nếu phải chọn một hình ảnh tiêu biểu cho năm học mới của giáo dục đặc biệt, đó là khẩu hiệu “Đổi mới tư duy, chuyển biến mạnh mẽ, kết quả thực chất” tại Trung tâm Hỗ trợ và phát triển giáo dục hòa nhập Tâm Việt. Trung tâm đang chăm sóc, giáo dục và can thiệp cho hơn 80 trẻ với nhiều dạng khuyết tật, theo hình thức bán trú và can thiệp cá nhân. Nơi đây, phương pháp dạy học cá nhân không còn là khái niệm lý thuyết: từng kế hoạch giáo dục được xây dựng theo khả năng, nhu cầu của từng học sinh, với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo trong quản lý, thiết kế bài giảng và tổ chức hoạt động phù hợp. Câu nói đáng trích dẫn ở đây là: “Trung tâm tiếp tục đổi mới phương pháp giáo dục theo hướng cá nhân hóa; đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo… phù hợp với khả năng của từng học sinh”.
Nguyễn Đình Chiểu và Hy Vọng: Hai ngôi trường chuyên biệt định nghĩa lại giáo dục hòa nhập
Trường Phổ thông cơ sở Nguyễn Đình Chiểu – một trường chuyên biệt trực thuộc Sở Giáo dục và Đào tạo – bước vào năm học mới với khoảng 120 học sinh khiếm thị từ lớp 1 đến lớp 9, coi giáo dục hòa nhập là nhiệm vụ trọng tâm. Đây không chỉ là nơi dạy chữ nổi, định hướng di chuyển hay kỹ năng tự lập, mà còn là môi trường giáo dục nhân văn, bình đẳng để học sinh sáng mắt và khiếm thị học cách sống cùng nhau. Ngôi trường Hy Vọng ở Quy Nhơn, với 156 học sinh, trong đó có 37 em khuyết tật nghe – nói, 7 em khuyết tật nhìn và 112 em khuyết tật trí tuệ, lại chọn cách nói thẳng: mục tiêu của họ là giúp mỗi học sinh “tiến thêm những bước phù hợp với khả năng của mình trên hành trình học tập, tự lập và hòa nhập”. Đây là giáo dục hòa nhập theo nghĩa rất cụ thể, không phải khẩu hiệu.
Bắc Ninh và bài học từ một cơ sở bảo trợ xã hội dạy nghề cho trẻ khuyết tật
Ở Bắc Ninh, một cơ sở bảo trợ xã hội công lập đã chứng minh rằng giáo dục đặc biệt không thể tách rời dạy nghề và kỹ năng sống. Đơn vị này đang quản lý 134 đối tượng, trong đó có 60 trẻ khuyết tật dạng nghe, nói. Họ tổ chức 6 lớp học cho trẻ khuyết tật, thiết kế chương trình giáo dục chuyên biệt bằng ngôn ngữ ký hiệu, kết hợp dạy văn hóa với kỹ năng sống, giao tiếp, tự chăm sóc và ứng xử xã hội; kết quả là 63,4% trẻ được xếp loại khá và tốt. Đồng thời, cơ sở tiếp tục chú trọng giáo dục nghề nghiệp, giúp học sinh khuyết tật phát huy năng khiếu, hình thành kỹ năng lao động và từng bước định hướng nghề nghiệp, thông qua các hoạt động ngoại khóa, trải nghiệm, văn nghệ, thể thao phù hợp. Nếu chúng ta muốn nói đến tự lập và hội nhập, đây chính là đường đi rõ ràng nhất.
Từ kỹ năng sống đến hướng nghiệp: Vì sao giáo dục đặc biệt là thước đo nhân văn của hệ thống giáo dục
Điểm chung đáng chú ý của các trường chuyên biệt và cơ sở giáo dục đặc biệt năm nay là sự kết hợp giữa dạy văn hóa với kỹ năng sống và hướng nghiệp. Tại Nguyễn Đình Chiểu, học sinh khiếm thị ngoài chương trình chung còn học xoa bóp, bấm huyệt, tin học văn phòng, nghệ thuật, nấu ăn, pha chế, cùng các nội dung giáo dục giới tính, kỹ năng tự lập và định hướng nghề nghiệp. Ở Trường Chuyên biệt Hy Vọng, bài học không dừng ở kiến thức; học sinh được rèn kỹ năng giao tiếp, tự phục vụ, phục hồi chức năng và nâng cao khả năng tự lập. Cơ sở Bắc Ninh đồng thời tăng cường phối hợp giữa giáo viên, cán bộ công tác xã hội, nhân viên y tế và phục hồi chức năng để hỗ trợ toàn diện học sinh khuyết tật. Nếu muốn đánh giá độ nhân văn của một hệ thống giáo dục, hãy nhìn cách nó đối xử với những học sinh yếu thế nhất – và năm học mới này cho thấy chúng ta đang đi đúng hướng, dù còn rất nhiều việc phải làm.
