11 dự án đặt nghiên cứu vào một lộ trình rộng hơn
Hợp tác bán dẫn Việt Nhật là chương trình phối hợp giữa hai nước nhằm đưa nghiên cứu chip, phát triển nhân lực và thử nghiệm công nghệ tiến gần hơn tới sản phẩm có thể ứng dụng và thương mại hóa. Ngày 9/11 tại Tokyo, Việt Nam và Nhật Bản trao các văn kiện hợp tác trong khuôn khổ Diễn đàn công tư về hợp tác kinh tế và khoa học công nghệ, với sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cùng lãnh đạo hai bên. Trọng tâm là 11 dự án nghiên cứu chung được lựa chọn trong giai đoạn 2025-2026, do Quỹ NAFOSTED và Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản cùng tài trợ qua chương trình NEXUS. Quy mô này đáng chú ý, nhưng con số tự thân chưa bảo đảm bước tiến công nghiệp. Giá trị sẽ nằm ở việc dự án tạo ra nguyên mẫu, tài sản trí tuệ và kỹ năng đủ sức nối phòng thí nghiệm với doanh nghiệp.
Danh mục nghiên cứu trải từ vi mạch tích hợp ba chiều và vật liệu bán dẫn tiên tiến đến chip AI bảo mật, linh kiện điện tử công suất và nghiên cứu bán dẫn phục vụ AI biên—xử lý trực tiếp trên thiết bị. Độ rộng ấy giúp hợp tác không bị khóa vào cuộc đua chế tạo chip tiên tiến nhất. Nó còn mở ra các hướng có nhu cầu ứng dụng rõ, nơi nhóm nghiên cứu và doanh nghiệp có thể tích lũy năng lực qua những bài toán cụ thể. Tuy nhiên, 11 dự án chỉ tạo được sức bật nếu kết quả nghiên cứu được đánh giá bằng sản phẩm kỹ thuật, khả năng kiểm chứng và con đường tiếp tục phát triển, thay vì chỉ tính số công trình công bố.
Chế tạo thử là chiếc cầu từ thiết kế đến sản phẩm
Bước đáng chú ý tiếp theo là biên bản hợp tác giữa Cục Công nghệ số và Trí tuệ nhân tạo của Việt Nam với Systems Design Lab thuộc Đại học Tokyo. Hai bên dự kiến phát triển năng lực hỗ trợ thiết kế, chế tạo thử và đánh giá chip theo mô hình MPW tại Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn của Việt Nam. Thay vì bắt đầu bằng một dây chuyền sản xuất quy mô lớn, MPW cho phép đưa nhiều thiết kế lên cùng một tấm wafer; giai đoạn đầu sẽ chọn các thiết kế thí điểm phù hợp về yêu cầu kỹ thuật, nguồn lực và khả năng tiếp cận công nghệ. Đây là lựa chọn thực tế: giảm khoảng cách giữa bản thiết kế và mẫu chip có thể đo kiểm, đồng thời giúp các nhóm học cách chuẩn bị, kiểm chứng và đánh giá sau chế tạo.
Hợp tác còn bao gồm nghiên cứu thiết kế, kiểm thử, đóng gói vi mạch và tư vấn quy trình vận hành. Nhưng chế tạo thử không đồng nghĩa Việt Nam đã sẵn sàng sản xuất hàng loạt. Để tiến thêm, cần làm chủ hiệu chuẩn, bảo trì thiết bị, kiểm soát chất lượng và hệ thống phụ trợ; năng lực vận hành đồng bộ cùng nguồn điện ổn định, nước siêu sạch và vật liệu phù hợp đều là những điều kiện quan trọng. Vì vậy, giá trị của thỏa thuận không nằm ở một lời hứa về nhà máy, mà ở cơ hội tích lũy từng khâu và kiểm tra xem thiết kế nào có triển vọng ứng dụng.
Đào tạo phải gắn với việc làm chip thật
Muốn nghiên cứu tiến tới chế tạo thử, đào tạo nhân lực bán dẫn cần diễn ra ngay trong quy trình làm việc, không chỉ qua giáo trình. Khuôn khổ hợp tác hướng tới đào tạo kỹ sư, kỹ thuật viên và giảng viên nguồn qua các công đoạn thiết kế, kiểm chứng, chế tạo thử và đo kiểm; kết quả được đánh giá bằng năng lực thực hành và sản phẩm kỹ thuật. Trong các dự án nghiên cứu được nguồn mô tả, khoảng 42 tháng triển khai tạo cơ hội cho người học thiết kế thí nghiệm, chế tạo mẫu, đo lường, đánh giá độ tin cậy và từng bước hình thành tài sản trí tuệ. Cách học này có lợi thế rõ: người học phải xử lý thiết bị và quy trình thực tế, những kinh nghiệm khó truyền đạt chỉ bằng bài giảng.
Nguồn nhân lực cũng có thể được mở rộng qua chương trình Nhật Bản tài trợ đào tạo 250 tiến sĩ chuyên ngành bán dẫn cho Việt Nam, với sự tham gia của hơn 10 giáo sư Nhật Bản. Cùng với khả năng đồng hướng dẫn tiến sĩ và dùng chung cơ sở nghiên cứu, chương trình có thể tạo nhóm chuyên môn gắn bó lâu dài thay vì chỉ tổ chức những khóa ngắn hạn. Dẫu vậy, số người được đào tạo chỉ là một phần của thước đo. Điều quan trọng hơn là họ có thể vận hành thiết bị, dẫn dắt nghiên cứu và chuyển giao kiến thức cho đội ngũ trong nước hay không.
AI, chip thương mại và phép thử thị trường
Phạm vi hợp tác không dừng ở bán dẫn: hai nước còn mở rộng sang AI và công nghệ mạng thế hệ mới. Riêng AI Việt Nhật, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông và Viện Matsuo dự kiến phối hợp nghiên cứu, ứng dụng AI để giải quyết bài toán của doanh nghiệp, cơ quan công và xã hội, đồng thời xây dựng đào tạo thực hành về học sâu và khoa học dữ liệu. Liên kết này có ý nghĩa khi AI được xem cùng phần cứng: nghiên cứu AI biên kết nối vật liệu, bộ nhớ, thiết kế chip điều khiển và phần mềm, đặt ra cơ hội hợp tác xuyên suốt từ linh kiện đến ứng dụng. Thách thức là biến thỏa thuận thành dự án có đầu ra kiểm chứng được, thay vì để các nhánh nghiên cứu hoạt động rời rạc.
Một tín hiệu thị trường đã có: cuối năm 2025, FPT bàn giao lô chip thương mại đầu tiên cho khách hàng Nhật Bản thông qua Restar. Chip quản lý nguồn dành cho máy in đa chức năng phải qua kiểm tra đặc tính điện, độ ổn định, độ tin cậy và thử nghiệm trên thiết bị thực tế. Thỏa thuận đặt mục tiêu phân phối 10 triệu chip trong ba năm tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương; đây là mục tiêu thị trường, không phải số chip đã được đặt riêng cho Nhật Bản. Với người dùng, những chip như vậy góp phần điều khiển nguồn và vận hành thiết bị quen thuộc. Nhật Bản đang quan tâm đến an ninh kinh tế và khả năng chống đứt gãy chuỗi cung ứng, tạo thêm dư địa cho hợp tác về vật liệu, thiết bị, đo lường và kiểm tra.
Kết luận: 11 dự án chỉ là khởi đầu; thước đo thành công phải là năng lực Việt Nam xây dựng qua nghiên cứu, chế tạo thử, đào tạo và sản phẩm bán được. Ưu tiên chip quản lý nguồn, vi điều khiển, cảm biến, chip công nghiệp, kiểm thử và đóng gói có thể phù hợp hơn với khả năng tích lũy hiện tại so với việc chỉ chạy theo chip tiên tiến nhất. Nếu hợp tác bán dẫn Việt Nhật duy trì được đường nối từ phòng thí nghiệm tới khách hàng, các thỏa thuận lần này có thể giúp doanh nghiệp Việt chuyển từ cung cấp dịch vụ thiết kế sang làm chủ sản phẩm và nâng vị trí trong chuỗi cung ứng.
