Tài trợ lớn chỉ có ý nghĩa khi tạo được năng lực
Chương trình NEXUS là khuôn khổ hợp tác nghiên cứu Việt–Nhật về bán dẫn, kết hợp tài trợ chung với mục tiêu phát triển nguyên mẫu, tài sản sở hữu trí tuệ và nhân lực trình độ cao. Ngày 9/11/2026 tại Tokyo, Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam cùng Bộ Giáo dục, Văn hóa, Thể thao, Khoa học và Công nghệ Nhật Bản trao văn kiện tài trợ cho 11 dự án thuộc chương trình này. NAFOSTED và JST dành gần 500 tỷ đồng cho các nhiệm vụ trong giai đoạn 2025–2026; trong đó Việt Nam đóng góp 67 tỷ đồng. Quy mô ấy đáng chú ý, nhưng không nên xem tổng tiền là thước đo thành công. Giá trị thật nằm ở việc các nhóm có làm ra thiết kế được kiểm chứng, hình thành sở hữu trí tuệ và đưa thêm kỹ sư vào những công đoạn cốt lõi hay không. Nếu chỉ dừng ở công bố, cơ hội nâng cấp năng lực sẽ bị bỏ lỡ.
Nghiên cứu chip phải hướng tới sản phẩm
Danh mục nghiên cứu trải rộng từ chip AI công suất thấp, linh kiện điện tử thế hệ mới và vật liệu bán dẫn hợp chất đến quy trình chế tạo, cảm biến phát hiện đột biến DNA, vật liệu bán dẫn hai chiều và thiết bị vi cơ điện tử (MEMS). Đây là lựa chọn có triển vọng vì nối vật liệu, thiết kế và ứng dụng thay vì giới hạn hợp tác trong trao đổi học thuật. Cơ chế tài trợ cũng đặt mục tiêu tạo sản phẩm nguyên mẫu, xác lập tài sản sở hữu trí tuệ và đào tạo nhân lực chất lượng cao. Tuy nhiên, mỗi dự án cần có lộ trình rõ từ câu hỏi nghiên cứu đến mẫu thử và đánh giá kỹ thuật. Nếu thiếu tiêu chí đầu ra, các hướng nghiên cứu đa dạng dễ trở thành nhiều kết quả rời rạc. Trọng tâm nên là những nguyên mẫu có thể được kiểm tra, cải tiến và tiếp tục phát triển cùng doanh nghiệp.
Chế tạo thử chip là cầu nối then chốt
Một điểm đáng chú ý là hợp tác hỗ trợ thiết kế, chế tạo thử và đánh giá chip theo mô hình MPW tại Trung tâm quốc gia hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn của Việt Nam, cùng Systems Design Lab thuộc Đại học Tokyo. MPW cho phép ghép nhiều thiết kế lên một tấm wafer, chia sẻ chi phí chế tạo thử và giúp nhóm nghiên cứu, doanh nghiệp kiểm chứng thiết kế trước khi tính đến sản xuất. Điều này có ý nghĩa thực tế: người dùng cuối có thể hưởng lợi khi thiết kế trong nước dần được kiểm chứng và sản phẩm phù hợp hơn với nhu cầu ứng dụng, thay vì dừng ở bản vẽ. Nhưng một lần chế tạo thử chưa đồng nghĩa với làm chủ công nghệ. Cần có phòng thí nghiệm dùng chung, năng lực đo lường, kiểm thử và đóng gói, cùng quy trình để kết quả thử nghiệm quay lại cải thiện thiết kế. Hợp tác Việt Nhật sẽ chỉ tạo bước tiến nếu kỹ sư trong nước được tham gia trọn vẹn các công đoạn ấy.
Đào tạo nhân lực cần gắn với việc thật
Nhân lực là phép thử dài hạn của chương trình. NEXUS được kỳ vọng hỗ trợ phát triển khoảng 250 nhân lực trình độ tiến sĩ trong lĩnh vực bán dẫn, trong khi chiến lược quốc gia đặt mục tiêu đào tạo ít nhất 50.000 nhân lực trình độ đại học trở lên đến năm 2030. Hai quy mô này cho thấy đào tạo tiến sĩ có thể bổ sung chuyên gia nghiên cứu, nhưng không thể thay thế nhu cầu lớn hơn về kỹ sư thực hành. Muốn đào tạo nhân lực bán dẫn có giá trị, học viên cần được làm việc với thiết kế, chế tạo mẫu, đo lường và đánh giá công nghệ trong dự án thật. Doanh nghiệp cũng nên tham gia từ lúc đặt hàng nghiên cứu, rồi tiếp tục thử nghiệm và thương mại hóa. Bước sang năm 2027, NAFOSTED và JST đã thống nhất tiếp tục kêu gọi đề xuất nghiên cứu chung về bán dẫn và AI, đồng thời triển khai chương trình đào tạo 100 tiến sĩ AI.
Kết luận, 11 dự án bán dẫn là cơ hội để hợp tác nghiên cứu chuyển thành năng lực thiết kế, chế tạo thử và phát triển sản phẩm. Nhưng điều đó đòi hỏi kết quả đo đếm được: thiết kế nào được thử nghiệm, công nghệ nào được chuyển giao, kỹ sư nào được đào tạo và doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu đến đâu trong chuỗi cung ứng. Đó mới là thước đo cho bước tiến từ nghiên cứu chip đến khả năng làm chủ công nghệ.
