Hai thỏa thuận tạo thành một lộ trình hợp tác
Hợp tác AI Việt Nhật là khuôn khổ để hai nước cùng nghiên cứu, trao đổi chuyên gia, đào tạo nhân lực và đưa kết quả trí tuệ nhân tạo vào thực tiễn, đồng thời tuân thủ pháp luật mỗi bên. Những cam kết mới cho thấy hợp tác đang chuyển từ định hướng chung sang các đầu việc cụ thể: Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam phối hợp với cơ quan khoa học, công nghệ Nhật Bản về nghiên cứu AI và sở hữu trí tuệ; PTIT bắt tay Viện Matsuo để triển khai nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng. Hai động thái bổ sung cho nhau: thỏa thuận cấp bộ mở rộng khuôn khổ và năng lực quốc gia, còn thỏa thuận giữa các đơn vị đặt trọng tâm vào chương trình, dự án và cơ hội học tập. Đây là cách tiếp cận đáng chú ý hơn những tuyên bố hợp tác đơn lẻ, bởi giá trị sẽ được đo bằng hoạt động có thể triển khai và kết quả có thể sử dụng.
Biên bản cấp chính phủ nêu ba hướng: nghiên cứu và phát triển chung về AI, kể cả AI cho khoa học và công nghệ liên quan; trao đổi nhà nghiên cứu, chuyên gia và tổ chức hội thảo, tọa đàm; chia sẻ kết quả để thúc đẩy ứng dụng AI theo luật mỗi nước. Hai bên cũng dự kiến mở rộng hợp tác qua chương trình NEXUS. Mục tiêu đào tạo 100 tiến sĩ AI là một chỉ dấu về quy mô tham vọng, nhưng thách thức nằm ở khâu biến mục tiêu thành đề tài, cơ sở hướng dẫn và lộ trình nghề nghiệp cụ thể.
Từ phòng nghiên cứu đến lớp học và bài toán thực tế
Ngày 9/11/2026 tại Tokyo, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông ký biên bản ghi nhớ với Viện Matsuo, hướng tới nghiên cứu, đào tạo và ứng dụng AI. Thỏa thuận dự kiến đưa hai bên vào các dự án nghiên cứu chung, đồng công bố khoa học và trao đổi chuyên gia, giảng viên. Đây là bước đáng giá nếu giúp sinh viên tiếp xúc với nghiên cứu đang diễn ra thay vì chỉ học lý thuyết.
PTIT và Viện Matsuo định hướng xây dựng chương trình thực hành về học sâu và khoa học dữ liệu cho sinh viên, giảng viên, nhà nghiên cứu; chuyên gia Nhật có thể giảng dạy và tổ chức hội thảo trực tuyến. Sinh viên, giảng viên PTIT cũng được giới thiệu cơ hội đào tạo học sâu và thực tập tại Nhật Bản. Hai bên còn trao đổi khả năng chia sẻ nền tảng học trực tuyến GCI World và hợp tác về mô hình thế giới, robot, AI tạo sinh, sản xuất thông minh, chuyển đổi số. Phạm vi rộng mở cơ hội, nhưng hiệu quả sẽ phụ thuộc vào việc các nội dung này được chuyển thành khóa học, suất thực tập và bài toán ứng dụng cụ thể.
Sở hữu trí tuệ quyết định tốc độ đưa nghiên cứu ra thị trường
Hợp tác nghiên cứu khó tạo tác động kinh tế nếu sáng chế mất quá lâu để được thẩm định. Vì vậy, thỏa thuận PPH Navigator giữa Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Cơ quan Sáng chế Nhật Bản (JPO) là mảnh ghép thiết thực bên cạnh hợp tác AI. Theo cơ chế này, phía Việt Nam định kỳ gửi danh sách đơn đăng ký sáng chế có yêu cầu PPH; JPO cung cấp lý do chấp nhận bảo hộ sáng chế tương ứng tại Nhật để hỗ trợ thẩm định trong nước.
Mục tiêu được công bố là rút ngắn thời gian trung bình ra thông báo kết quả thẩm định nội dung lần đầu xuống còn 08 tháng kể từ khi nhận yêu cầu PPH. Nếu thực hiện đúng kỳ vọng, doanh nghiệp, trường đại học và viện nghiên cứu có thể tiết kiệm thời gian, chi phí đăng ký, sớm xác lập quyền và đưa công nghệ vào ứng dụng hoặc thương mại hóa. Đây không phải bảo đảm rằng mọi đơn đều được chấp thuận; lợi ích nằm ở hỗ trợ thẩm định và khả năng xử lý nhanh hơn. Chính sách sở hữu trí tuệ vì thế cần được xem là một phần của chuỗi nghiên cứu AI, không phải thủ tục đứng ngoài.
Cam kết chỉ có ý nghĩa khi tạo được năng lực lâu dài
Các văn kiện được công bố trong bối cảnh Diễn đàn công tư về hợp tác kinh tế và khoa học công nghệ Việt Nam – Nhật Bản, tổ chức trong chuyến thăm chính thức Nhật Bản của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và thu hút hơn 1.000 đại biểu. Cùng chương trình NEXUS, NAFOSTED và Cơ quan Khoa học và Công nghệ Nhật Bản đồng tài trợ 11 dự án nghiên cứu chung được chọn trong giai đoạn 2025–2026. Bức tranh hợp tác vì thế không chỉ có AI: diễn đàn còn ghi nhận các dự án bán dẫn và thỏa thuận về hạ tầng AI, AI tạo sinh, tự động hóa.
Điểm cần theo dõi là mức độ liên kết giữa các cam kết: dự án nghiên cứu có tạo nguyên mẫu hay tài sản trí tuệ không, chương trình đào tạo có tiếp cận được người học không, và doanh nghiệp có đưa giải pháp vào vận hành không. Hai thỏa thuận Việt–Nhật đã phác ra một chuỗi hợp lý từ nghiên cứu AI, đào tạo trí tuệ nhân tạo đến ứng dụng AI, kèm theo công cụ hỗ trợ bảo hộ sáng chế. Kết luận của tôi là hướng đi có giá trị, nhưng thành công sẽ không nằm ở số văn kiện ký kết; nó phụ thuộc vào việc công bố tiến độ, cơ hội tham gia và kết quả cụ thể.
