Từ giấc mơ “champion” đến thực tế khắc nghiệt của công ty in 3D
Làn sóng các công ty in 3D phá sản hoặc rời sàn chứng khoán là hiện tượng trong đó nhiều doanh nghiệp phần cứng in 3D từng theo đuổi tăng trưởng nóng bằng SPAC và niêm yết công khai phải quay về sở hữu tư nhân, thanh lý hoặc bán tài sản sau khi không đạt được kỳ vọng doanh thu, lợi nhuận và quy mô thị trường đã hứa với nhà đầu tư. Đây không phải tai nạn đơn lẻ, mà là tín hiệu cho thấy mô hình tài chính công nghệ in 3D dựa trên câu chuyện tăng trưởng phóng đại đã đi đến hồi kết. BigRep rời sàn chứng khoán là ví dụ rõ nhất cho sự vỡ mộng này: công ty từng muốn trở thành “European AM champion” thông qua M&A, nhưng kết thúc bằng việc thanh lý vỏ niêm yết và bán toàn bộ hoạt động cho nhà đầu tư tư nhân. Ngược lại, SWISSto12 gọi vốn tư nhân USD 70 triệu (approx. ₫1,750,000,000,000), chọn mở rộng năng lực sản xuất thay vì bước ra thị trường chứng khoán. Hai hướng đi trái ngược này cho thấy: trong ngành in 3D, niêm yết công khai không còn là đích đến bắt buộc, thậm chí có thể là rủi ro sống còn.
BigRep: Khi SPAC ngành in 3D trở thành cái bẫy tăng trưởng
BigRep bước lên sàn Frankfurt ngày 31/07/2024 bằng cách sáp nhập với SPAC SMG Technology Acceleration SE, thay vì IPO truyền thống. Mục tiêu đặt ra đầy tham vọng: dùng vốn thị trường để mua lại, hợp nhất những mảnh ghép rời rạc và dựng nên một nhà vô địch châu Âu trong mảng phần cứng in 3D. Thế nhưng "for an AM company, merging with a SPAC means death" – câu nhận định lạnh lùng về SPAC ngành in 3D đã được kiểm chứng bằng chính trường hợp BigRep. Thay vì tạo ra sức mạnh quy mô, BigRep liên tục báo lỗ và phải thử nhiều vòng tái cấp vốn nhưng đều không thành. Đến 29/06/2026, ban lãnh đạo tuyên bố bán toàn bộ cổ phần tại BigRep GmbH cho De Krassny GmbH, Koehler Invest GmbH và HAGE Holding GmbH, đồng thời tiến hành đại hội bất thường để thông qua phương án tự nguyện thanh lý và hủy niêm yết cổ phiếu khỏi thị trường Frankfurt. Khoản thu còn lại, nếu có, sẽ trả cho cổ đông – nhưng chính cụm từ "nếu còn" đã nói hết về mức độ xói mòn giá trị. Bài học là rõ ràng: tăng vốn ồ ạt qua SPAC không thay thế được mô hình kinh doanh vững chắc.
SWISSto12: Chọn tăng trưởng thực tế thay vì ánh hào quang sàn chứng khoán
Trong khi BigRep rút lui để tồn tại, SWISSto12 lại dùng tài chính công nghệ in 3D theo cách gần với bản chất công nghiệp hơn. Nhà cung ứng hàng không – vũ trụ này vừa hoàn tất vòng Series C trị giá USD 70 triệu (approx. ₫1,750,000,000,000), trên nền một bức tranh kinh doanh đã có doanh thu, hợp đồng và sản phẩm rõ ràng. SWISSto12 cung cấp hơn 1.000 sản phẩm tần số vô tuyến đang hoạt động trong quỹ đạo và hơn 100 hệ thống con trên máy bay cùng tàu biển. Vòng SWISSto12 gọi vốn được chốt sau khi công ty nhận thêm USD 84,8 triệu (approx. ₫2,120,000,000,000) từ các quốc gia thành viên ESA cho chương trình HummingSat ARTES. Năm vừa qua, doanh thu đạt USD 140 triệu (approx. ₫3,500,000,000,000) với tổng giá trị hợp đồng hơn USD 500 triệu (approx. ₫12,500,000,000,000), và dự kiến EBITDA dương vào năm 2026. "USD 140 million in revenue for 2025, more than USD 500 million in customer contracts, and an 110% compound annual growth rate since 2022" – những con số này cho thấy vốn mạo hiểm đang đi vào một doanh nghiệp đã chứng minh được nhu cầu và khả năng mở rộng. Điều đáng nói: SWISSto12 không chạy theo niêm yết mà dùng tiền tư nhân để nâng công suất sản xuất, đáp ứng nhu cầu đang tăng từ khách hàng thương mại và chính phủ. Đây là lựa chọn tăng trưởng bền thay vì tăng giá cổ phiếu.
Làn sóng công ty in 3D phá sản: khi thị trường chứng khoán bóc trần câu chuyện đẹp
BigRep không phải trường hợp cá biệt. Danh sách công ty in 3D phá sản hoặc biến mất sau khi đi đường vòng lên sàn chứng khoán qua SPAC đã kéo dài đủ để trở thành quy luật. Desktop Metal huy động khoảng USD 580 triệu (approx. ₫14,500,000,000,000) ở mức định giá tới USD 2,5 tỷ (approx. ₫62,500,000,000,000) nhưng năm ra mắt chỉ đạt doanh thu USD 16,5 triệu (approx. ₫412,500,000,000) và lỗ ròng USD 90,4 triệu (approx. ₫2,260,000,000,000). Thị trường mà công ty hứa hẹn đã không bao giờ đạt kích thước như trong slide. Các cái tên như Fast Radius tuyên bố phá sản chỉ chín tháng sau khi niêm yết, còn Shapeways – từng được định giá USD 605 triệu – đóng cửa chỉ sau một đêm. Mẫu số chung: "Every one of these companies reached the stock market the same way: by merging with a shell company, because none of them qualified for a traditional IPO". Khi không đủ điều kiện IPO, SPAC trở thành cửa sau để tiếp cận tiền nhà đầu tư, nhưng dòng tiền ấy lại che lấp thực tế là nhiều mô hình kinh doanh chưa hề sẵn sàng hoạt động ở quy mô công ty đại chúng. Đến cuối cùng, thứ đi vào thanh lý là vỏ niêm yết, định giá cũ, mã cổ phiếu và phần lớn tài sản cổ đông.
Tương lai phần cứng in 3D: quay về sở hữu tư nhân và chiến lược tập trung
Điểm chung giữa BigRep sau thanh lý và những cái tên như Fathom là sự quay lại mô hình sở hữu tư nhân. Fathom được một quỹ công nghiệp mua lại và rút khỏi sàn, hiện vận hành ổn định. BigRep thì bán lại BigRep GmbH cho các bên đã gắn bó từ đầu, trong đó HAGE vừa là chủ sở hữu vừa là chủ nợ. Khi lớp áp lực kỳ vọng từ thị trường chứng khoán biến mất, những chủ mới có thể "remove the burden of stock-market expectations from the machines, streamline the portfolio, and focus on the products that actually generate profits". Xu hướng đang hình thành: thay vì dùng SPAC ngành in 3D để gọi vốn cho những slide tăng trưởng, các doanh nghiệp phần cứng chọn hoặc là vốn tư nhân để mở rộng trên nền khách hàng thật (như SWISSto12), hoặc là tái cấu trúc ngoài sàn để cắt bỏ dự án không hiệu quả. Điều này không có nghĩa in 3D hết thời, mà là thị trường đã ngừng trả tiền cho câu chuyện tăng trưởng phóng đại. Các CEO ngành in 3D cần chấp nhận: chứng minh sản phẩm, nhu cầu và lợi nhuận quan trọng hơn nhiều so với lễ rung chuông ở sàn giao dịch.
