Từ “điểm check-in” đến mô hình du lịch di sản bền vững
Du lịch di sản bền vững là mô hình phát triển dựa trên khai thác giá trị di sản văn hóa và thiên nhiên một cách có kiểm soát, trong đó bảo tồn dài hạn, chất lượng trải nghiệm của du khách và sinh kế công bằng cho cộng đồng địa phương được đặt ngang hàng với mục tiêu tăng trưởng kinh tế. Hội An đang đi theo đúng định nghĩa này khi dứt khoát từ chối con đường “đông khách bằng mọi giá”. Thay vì chạy theo số lượng khách, đô thị cổ hướng đến mô hình du lịch bền vững, trong đó bảo tồn di sản là nền tảng, văn hóa bản địa là nguồn lực và người dân là chủ thể tham gia, hưởng lợi từ quá trình phát triển. Đây không chỉ là lựa chọn chiến lược, mà là điều kiện sống còn để phố cổ không biến thành một “phim trường du lịch” rỗng ruột.
Nhìn vào con số đủ thấy sức ép: khu vực bảo vệ di sản rộng 130ha, riêng khu vực 1 chỉ 30ha nhưng tập trung tới 1.175 di tích. Từ năm 2012 đến tháng 7/2026, khu phố cổ đón khoảng 19,2 triệu lượt khách mua vé, mang lại doanh thu trên 2.000 tỷ đồng. Nếu tiếp tục tăng khách mà không đổi cách làm, Hội An sẽ tự bào mòn chính “mỏ vàng” của mình. Lượng khách dồn vào vài tuyến phố, vài khung giờ đã tạo áp lực lên hạ tầng, môi trường, an toàn và chất lượng trải nghiệm. Nguy cơ thương mại hóa, vắng bóng cư dân bản địa, cộng với biến đổi khí hậu và thiên tai, buộc thành phố phải tái định nghĩa cách phát triển du lịch ngay bây giờ, không thể trì hoãn.
Bảo tồn giá trị di sản: Chi phí bắt buộc, không phải gánh nặng
Nếu coi bảo tồn giá trị di sản là gánh nặng chi phí, du lịch di sản bền vững sẽ chỉ là khẩu hiệu. Hội An đang chứng minh điều ngược lại: bảo tồn chính là nền tảng của chiến lược phát triển du lịch. Giai đoạn 2012-2025, có 26 công trình trong khu di sản được đầu tư tu bổ, tôn tạo; Nhà nước hỗ trợ kinh phí cho hơn 150 di tích thuộc sở hữu tư nhân, tập thể. Đây là lựa chọn chính trị rõ ràng: ưu tiên giữ gìn cấu trúc đô thị, kiến trúc gỗ, nếp sống, thay vì “tân trang” phố cổ cho hợp thị hiếu ngắn hạn. Không gian di sản không thể được khai thác theo cách làm gia tăng áp lực lên môi trường, cảnh quan hay đời sống cư dân.
Cách tiếp cận này không phải chuyện riêng của Hội An. Một thành phố khác đang đi cùng hướng là Huế, nơi bảo tồn và phát huy giá trị di sản được xác định là nền tảng quan trọng để phát triển kinh tế di sản theo hướng bền vững. Từ đầu năm 2026 đến nay, Huế đã có 18 di tích được xếp hạng cấp thành phố và đang điều chỉnh xếp hạng 11 di tích, đồng thời triển khai 10 dự án tu bổ, tôn tạo các di tích ngoài Quần thể Cố đô với tổng kinh phí hơn 49,5 tỷ đồng. Thông điệp chung rất rõ: không có bảo tồn nghiêm túc thì không thể nói đến du lịch chất lượng cao, càng không thể mơ về một nền kinh tế di sản lâu dài.
Du lịch chất lượng cao: Tăng giá trị mỗi lượt khách, không tăng mật độ
Điểm đáng chú ý nhất trong cách Hội An phát triển du lịch là chuyển hẳn từ tư duy “đếm đầu người” sang “đo chất lượng trải nghiệm”. Tại một hội thảo về phát triển du lịch đô thị cổ, Phó Giám đốc Sở Tán Văn Vương nhấn mạnh yêu cầu chuyển tư duy từ khai thác những giá trị sẵn có sang bảo tồn để di sản tiếp tục sống và tạo ra giá trị; từ chú trọng số lượng khách sang chất lượng và hiệu quả trải nghiệm. Thay vì chỉ tập trung thu hút thêm khách đến khu phố cổ, du lịch cần hướng tới gia tăng giá trị trên mỗi lượt khách thông qua các sản phẩm có chiều sâu văn hóa, dịch vụ chất lượng và những trải nghiệm gắn với đời sống bản địa. Đây chính là định nghĩa thực tế của du lịch chất lượng cao, không phải là tăng giá vé hay sang trọng hóa bề ngoài.
Định hướng này ăn khớp với chủ trương phát huy văn hóa và di sản như nguồn lực nội sinh cho phát triển kinh tế, công nghiệp văn hóa và các mô hình sáng tạo. Việc phát triển sản phẩm du lịch văn hóa gắn với công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản cũng là yêu cầu trong các nghị quyết về đưa du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn. Huế đang đi xa hơn khi xây dựng các đề án phát triển công nghiệp văn hóa, đặt mục tiêu đến năm 2030 các ngành này đóng góp khoảng 10% GRDP và đến năm 2045 trở thành ngành kinh tế mũi nhọn đóng góp trên 20% GRDP. Cả Hội An và Huế đều đang nói cùng một ngôn ngữ: kinh tế di sản không phải là “bán vé di tích”, mà là hệ sinh thái dịch vụ, sáng tạo, sự kiện, nội dung xoay quanh di sản.
Mở rộng không gian trải nghiệm: Di sản phải sống trong đời sống địa phương
Một sai lầm phổ biến của nhiều điểm đến là nhốt di sản trong vài con phố trung tâm, biến cư dân thành “phụ họa” cho khách du lịch. Hội An đang chọn hướng khác: mở rộng không gian du lịch ra ngoài khu phố cổ, kết nối các giá trị kiến trúc, văn hóa với làng nghề, làng quê, vùng sinh thái, sông nước và biển đảo. Cách làm này vừa giảm tải cho lõi phố cổ, vừa đưa lợi ích du lịch đến với cộng đồng rộng hơn. Thời gian tới, Hội An sẽ tiếp tục phát triển các sản phẩm như “Dấu ấn Tuồng xưa”, tour đêm tại Nhà lao Hội An, tuyến tham quan “Về Cẩm Thanh - Nghe dừa kể chuyện”, đồng thời tăng cường kết nối phố cổ với các không gian văn hóa và sinh thái lân cận.
Điểm đáng giá ở đây là cách thiết kế trải nghiệm theo chủ đề, giúp du khách tiếp cận di sản từ nhiều góc độ: không chỉ ngắm kiến trúc mà còn hiểu lịch sử, nghệ thuật biểu diễn, nghề truyền thống và đời sống cư dân địa phương. Qua đó, thời gian lưu trú và mức chi tiêu có thể tăng lên nhờ những trải nghiệm đa dạng, có tính liên kết. Huế cũng đang hình thành các không gian trải nghiệm văn hóa sáng tạo dọc sông Hương và hệ thống bảo tàng, tổ chức các tuần lễ âm nhạc, nghệ thuật, lễ hội ánh sáng và hệ sinh thái nhà sáng tạo. Đây là minh chứng rằng phát huy văn hóa địa phương không chỉ là “trình diễn cho khách xem”, mà là tạo sân chơi để người dân sống, sáng tạo và kiếm sống từ chính bản sắc của mình.
Kinh tế di sản: Từ khẩu hiệu đến mô hình phát triển dài hạn
Điểm mấu chốt để du lịch di sản bền vững không dừng ở tầm ý tưởng là phải gắn chặt với kinh tế di sản và dịch vụ. Định hướng phát triển của Hội An phù hợp với yêu cầu dùng văn hóa và di sản như nguồn lực nội sinh cho phát triển kinh tế, công nghiệp văn hóa và các mô hình sáng tạo. Việc phát triển sản phẩm du lịch văn hóa gắn với công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản được xem là điều kiện để du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn trong kỷ nguyên mới. Nói cách khác, di sản không chỉ là “tài sản để ngắm”, mà là “tài sản sinh lời” nếu được tổ chức thành chuỗi giá trị dịch vụ, nội dung, sự kiện, sản phẩm sáng tạo.
Huế đang cho thấy một phiên bản khác của cùng tư duy: tập trung phát huy lợi thế di sản, cảnh quan, bản sắc để phát triển công nghiệp văn hóa, mở rộng thị trường, tạo sinh kế cho người dân, nâng cao sức cạnh tranh điểm đến. Thành phố xây dựng các đề án dài hạn về nhiếp ảnh, ẩm thực, festival, điện ảnh, đồng thời ban hành các đề án bảo tồn và phát huy di sản phi vật thể như lễ hội, ca nhạc truyền thống, tri thức may mặc áo dài. Lấy di sản làm nền tảng, cộng đồng làm chủ thể, chất lượng làm thước đo và bảo tồn bền vững làm giới hạn phát triển, Hội An đang đi đúng hướng khi không đánh đổi bản sắc lấy tăng trưởng ngắn hạn. Câu hỏi còn lại là Việt Nam có dám nhân rộng mô hình này, thay vì tiếp tục chạy theo những con số khách du lịch dễ gây ảo giác thành công.
