Quảng Ninh – bốn mạch văn hóa và lựa chọn đi lên bằng bản sắc
Du lịch Quảng Ninh là quá trình tỉnh này sử dụng bốn mạch văn hóa chủ đạo – văn hóa biển, Phật giáo, công nhân mỏ và các dân tộc thiểu số miền núi – để tạo nên những sản phẩm du lịch bền vững, chuyển từ mô hình tăng trưởng dựa trên số lượng khách sang chú trọng giá trị trải nghiệm, bảo tồn di sản và phát triển cộng đồng. Đây không còn là câu chuyện quảng bá thắng cảnh đơn lẻ, mà là bài thi chiến lược về kinh tế văn hóa. Nếu nhiều địa phương còn loay hoay giữa khai thác ngắn hạn và bảo tồn dài hạn, Quảng Ninh đã rõ ràng lựa chọn: coi văn hóa là hạ tầng mềm cho phát triển chất lượng cao. Vị thế “hình ảnh thu nhỏ của đất nước” với núi, đồng bằng, biên giới, biển đảo giúp tỉnh này không bị buộc phải chọn một dòng sản phẩm du lịch duy nhất, mà mạnh dạn xây dựng một hệ sinh thái bao trùm từ Hạ Long Bay du lịch trên biển đến non thiêng Yên Tử trong rừng sâu.
Di sản Phật giáo Yên Tử: từ “cư trần lạc đạo” đến động lực kết nối cộng đồng
Điểm đặc biệt của di sản Phật giáo Yên Tử là nó không chỉ nằm trên đỉnh núi, mà đang thấm xuống đời sống thường ngày. Vào thế kỷ XIII, vua Trần Nhân Tông rời ngai vàng về Yên Tử tu hành, sáng lập Thiền phái Trúc Lâm với triết lý “Cư trần lạc đạo” – sống giữa đời mà vẫn an vui trong đạo. Hôm nay, tinh thần nhập thế đó được Phật giáo Quảng Ninh tiếp tục ở vùng cao, biên giới, hải đảo, nơi các hoạt động Phật sự gắn chặt với đời sống cộng đồng. Chùa Trúc Lâm Đầm Hà ở xã Quảng Tân không chỉ là chốn lễ bái mà đã trở thành không gian sinh hoạt văn hóa, tâm linh và điểm kết nối cộng đồng; nhà chùa thường xuyên thăm hỏi, tặng quà cho các gia đình khó khăn, khiến người dân cảm thấy gần gũi và gắn bó hơn. Di sản Phật giáo Yên Tử vì thế đang được chuyển hóa thành “hạ tầng xã hội” cho du lịch: du khách tìm đến không chỉ để tham quan chùa tháp, mà để trải nghiệm một lối sống, một cộng đồng được nâng đỡ bởi tinh thần hộ quốc an dân.
Văn hóa biển Hạ Long và câu chuyện nâng cấp từ thắng cảnh đến không gian sống
Từ góc nhìn kinh tế du lịch, Hạ Long Bay du lịch dễ bị rút gọn thành những gói tour ngắm vịnh trên thuyền ba vách buồm cánh dơi. Nhưng Quảng Ninh đang cố tình kể một câu chuyện dài hơn: vịnh Hạ Long là nơi hội tụ mạch nguồn văn hóa biển từ tiền sử đến hiện đại. Ba nền văn hóa Soi Nhụ, Cái Bèo, Hạ Long nối tiếp nhau hơn vạn năm cho thấy sự thích ứng đáng kể của cư dân Việt cổ khi chuyển từ hang động ra khai phá biển đảo, tạo nên một trong những nền văn hóa biển sớm nhất khu vực. Các truyền thuyết, truyện cổ, hò biển, hát giao duyên trên vịnh Hạ Long cùng hệ thống lễ hội cầu ngư, Tiên Công, Trà Cổ… biến vùng biển thành một không gian sống, chứ không phải phông nền chụp ảnh. Chính lớp trầm tích này cho phép tỉnh nâng cấp sản phẩm du lịch: thay vì những chuyến đi “đi cho biết” ngắn ngủi, du khách được đặt vào một dòng chảy lịch sử – từ Bạch Đằng, Vân Đồn cho đến các làng chài đương đại.
Văn hóa mỏ và đa sắc tộc: từ ký ức lao động đến bản đồ du lịch cộng đồng
Nếu văn hóa biển và Phật giáo là “cốt lõi tinh thần”, thì văn hóa công nhân mỏ và các dân tộc thiểu số lại là “mặt đất” cho chiến lược du lịch bền vững của Quảng Ninh. Trên vùng núi và biên giới, 43 thành phần dân tộc cùng sinh sống, trong đó dân tộc Kinh chiếm 87,69% dân số, còn 42 dân tộc thiểu số có trên 162.000 người, chiếm 12,31% và cư trú trên 54 xã, phường, đặc khu. Dân số Dao đông nhất với 73.591 người, chiếm 45,3% dân số dân tộc thiểu số; tiếp đó là Tày 40.704 người, Sán Dìu 20.899, Sán Chay 16.346 và Hoa 5.503 người. Đây không phải là những con số trang trí, mà là cơ sở để hình thành các sản phẩm du lịch cộng đồng gắn với ruộng bậc thang, nghề nông – lâm – ngư truyền thống, lễ hội bản làng. Khi ký ức lao động của công nhân mỏ, nếp sống cần cù của đồng bào thiểu số và tinh thần Thiền Trúc Lâm gặp nhau, Quảng Ninh có cơ hội xây dựng một loại hình du lịch tôn trọng người bản địa, trả lại tiếng nói cho họ, thay vì biến họ thành “đạo cụ trình diễn” trong các show ngắn hạn.
Phật giáo nơi đầu sóng ngọn gió và bước đi số hóa để giữ nhịp tăng trưởng
Tại các huyện đảo, chuyện du lịch bền vững không thể tách rời đời sống mưu sinh trên biển. Những ngày biển động, khi nhiều tàu cá phải nằm bờ, chùa Trúc Lâm Cô Tô vẫn mở cửa đón người dân, trở thành điểm gặp gỡ của cư dân biển, nơi trao lá cờ Tổ quốc cho ngư dân vươn khơi và tổ chức hoạt động bảo vệ môi trường cùng người dân và du khách. Ở những vùng đất đầu sóng ngọn gió, mỗi ngôi chùa là điểm kết nối cộng đồng, bồi đắp tình yêu quê hương và ý thức chủ quyền quốc gia. Theo Đại đức Thích Khai Từ, trong bối cảnh chuyển đổi số, cần đẩy mạnh số hóa các di tích lịch sử, văn hóa để đưa những ngôi chùa nơi biên giới, hải đảo đến gần hơn với người dân cả nước, rút ngắn khoảng cách địa lý với đất liền và đưa tri thức, đạo lý, văn hóa đến Nhân dân, Phật tử một cách kịp thời. Đây là bước đi quan trọng nếu Quảng Ninh muốn giữ đà tăng trưởng mà không đánh đổi bản sắc: dùng công nghệ để mở rộng tiếp cận, nhưng vẫn để cộng đồng địa phương là chủ nhân câu chuyện.
