Đất nước mùa xuân: triển lãm không chỉ để tưởng nhớ mà để nhìn lại một di sản sống
Triển lãm Văn Giáo “Đất nước mùa xuân” là sự kiện nghệ thuật nhân kỷ niệm 110 năm ngày sinh và 30 năm ngày mất của họa sĩ, trưng bày 110 tác phẩm tuyển chọn lần đầu giới thiệu tại phương Nam sau ngày đất nước thống nhất, cho phép công chúng nhìn lại một di sản hội họa Việt gắn với hình tượng Hồ Chí Minh, kháng chiến và vẻ đẹp đất nước, con người Việt Nam. Triển lãm khai mạc sáng 26/9 tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, 97 Phó Đức Chính, phường Bến Thành, kéo dài đến hết 6/10. Khán phòng kín chỗ ngay buổi sáng khai mạc cho thấy Văn Giáo không chỉ là một tên tuổi lịch sử, mà là ký ức chung của nhiều thế hệ người yêu tranh. Điều đáng nói hơn: triển lãm này không phải một cuộc tưởng niệm mang tính nghi thức, mà là một cuộc đối thoại thẳng thắn với cách chúng ta hiểu thế nào là di sản hội họa Việt trong thế kỷ 20.
Họa sĩ Văn Giáo: người đi đường xa của hội họa Việt và hành trình khắc họa lịch sử
Trong nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại, họa sĩ Văn Giáo là biểu tượng của sự dấn thân: một người “đi đường xa không mệt mỏi”, dành cả đời để bước đi, quan sát, hít thở cùng vận mệnh đất nước và ghi lại từng nhịp đập của thời đại bằng ngôn ngữ hội họa giàu nhân văn. Sinh năm 1916 tại Thường Tín, Hà Tây cũ (nay thuộc Hà Nội), ông có bốn năm theo học Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương dưới sự hướng dẫn của Nguyễn Nam Sơn và Georges Khánh, thuộc thế hệ đồng môn với nhiều danh họa như Nguyễn Thị Kim, Nguyễn Sỹ Ngọc, Lê Quốc Lộc, Nguyễn Văn Tỵ. Từ tác phẩm sớm “Tam quan nội Văn Miếu” (1939) đến những bức tranh về cách mạng, kháng chiến, phong cảnh, di tích, đời sống con người và Chủ tịch Hồ Chí Minh, hành trình sáng tác gần sáu thập kỷ của ông trở thành một biên niên sử bằng màu sắc của lịch sử hiện đại Việt Nam.
110 tác phẩm và mong ước dang dở được hoàn thành tại phương Nam
Điểm khiến triển lãm Văn Giáo lần này mang ý nghĩa vượt khỏi một sự kiện mỹ thuật là tính chất thực hiện tâm nguyện. Năm 1985, ông từng dự định mang triển lãm “90 mùa xuân” vào TP.HCM nhưng không thành; sau đó lại ấp ủ kế hoạch triển lãm “Đất nước mùa xuân” rồi qua đời năm 1996, để lại mong muốn dang dở. “Ba mươi năm sau ngày ông mất, mong muốn ấy được gia đình tiếp nối” – 110 tác phẩm tương ứng với 110 năm ngày sinh được tuyển chọn từ hàng ngàn sáng tác, tháo khỏi khung và kính, đóng thùng chuyên dụng, vận chuyển bằng đường sắt và đường hàng không vào TP.HCM trong hai năm chuẩn bị công phu. Lần đầu tiên kể từ ngày đất nước thống nhất, gia tài hội họa ấy hiện diện trọn vẹn trước công chúng phương Nam, cùng một tượng chân dung của nhà điêu khắc Dương Đăng Cẩn và 9 chân dung, ký họa về ông do các họa sĩ tên tuổi thực hiện.
Hình tượng Hồ Chí Minh và ‘đất nước mùa xuân’ trong lăng kính một đại danh họa
Sự nghiệp của họa sĩ Văn Giáo ghi dấu ở hai mảng đề tài chính: lãnh tụ Hồ Chí Minh và vẻ đẹp con người – thiên nhiên Việt Nam. Ông là một trong những người đầu tiên trực tiếp vẽ Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Bắc Bộ Phủ, có khoảng 10 ngày làm việc tại đây – một kỷ niệm nghệ thuật hiếm ai có được trong những ngày đầu nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ba mươi năm theo đuổi hình tượng Bác Hồ từ Bắc Bộ Phủ tới Pác Bó, Côn Sơn, Ba Đình, từ những bức “Nắm đất Tổ quốc”, “Bác dịch sử Đảng”, “Bác làm việc ở hang…” đến “Bác Hồ thăm Côn Sơn, Hải Dương” và “Đón Bác Hồ ở đình Hồng Thái”, đã biến tranh của ông thành kho lưu trữ cảm xúc lịch sử. Đồng thời, những bức phong cảnh, ký họa chiến trường Liên khu V, Việt Bắc, Tây Bắc, Cẩm Phả, Hiền Lương, Đường mòn Trường Sơn… phản ánh đất nước và con người trong trạng thái vừa gian lao vừa rực rỡ, giống một mùa xuân dài của tinh thần kháng chiến, đúng như tên triển lãm.
Bột màu, nghĩa cử hiến tặng và câu hỏi về cách chúng ta gìn giữ di sản hội họa Việt
Nếu phải chọn một đóng góp mang tính khai mở của Văn Giáo cho di sản hội họa Việt, đó hẳn là cách ông khẳng định vị thế độc lập của tranh bột màu, từ một chất liệu bị xem là thứ yếu trở thành ngôn ngữ nghệ thuật riêng. Là “bậc thầy chất liệu bột màu Việt Nam”, ông để lại hàng ngàn tranh bột màu cùng hơn 100 cuộc triển lãm cá nhân kéo dài từ 1945 đến cuối đời, trong điều kiện sáng tác đầy thiếu thốn nhưng với tinh thần lao động nhất quán hiếm thấy. Nghĩa cử gia đình hiến tặng hai tác phẩm quý “Trên thao trường” (1960) và “Đón Bác Hồ ở đình Hồng Thái” (1974) cho Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, không chỉ giúp làm phong phú sưu tập danh họa Việt mà còn đặt ra một chuẩn mực mới về niềm tin đối với thiết chế lưu giữ di sản. Câu hỏi sau cùng triển lãm “Đất nước mùa xuân” gợi lên cho người xem không phải “Văn Giáo vĩ đại đến đâu”, mà là: chúng ta có đủ trách nhiệm và lòng kiên nhẫn để gìn giữ những di sản như thế, trước khi chúng chỉ còn tồn tại qua lời kể.
