Họa sĩ Văn Giáo và hành trình gìn giữ di sản hội họa Việt

Đất nước mùa xuân: khi một triển lãm hoàn thành tâm nguyện của người họa sĩ

Triển lãm Đất nước mùa xuân là sự kiện nghệ thuật được tổ chức tại Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, nhân kỷ niệm 110 năm ngày sinh và 30 năm ngày mất của họa sĩ Văn Giáo, quy tụ 110 tác phẩm tuyển chọn được vận chuyển từ Hà Nội vào, cùng kỷ vật và tư liệu, nhằm tôn vinh một di sản hội họa Việt gắn với hình ảnh đất nước, con người và Chủ tịch Hồ Chí Minh. Điều đáng nói ở triển lãm này không phải số lượng tranh, mà là việc nó hoàn thành một ước nguyện dang dở. Sinh thời, họa sĩ Văn Giáo luôn mong đưa tranh của mình đến với công chúng phương Nam; nhiều thập kỷ sau, chính gia đình cùng các cộng sự đã biến mong ước ấy thành hiện thực bằng một cuộc trưng bày được chuẩn bị công phu, từ khâu tuyển chọn đến vận chuyển hàng tấn tác phẩm vào TP.HCM. Việc chọn số lượng 110 tranh để tương ứng với 110 năm ngày sinh không chỉ là một quyết định đẹp về mặt biểu tượng. Nó cho thấy cách gia đình và giới mỹ thuật nhìn nhận Văn Giáo như một phần cấu thành của lịch sử, mỗi bức tranh là một mốc ký ức trong hành trình đồng hành cùng đất nước của ông.

Văn Giáo: người đi đường xa của di sản hội họa Việt

Nhắc đến họa sĩ Văn Giáo, người ta nhắc đến một nghệ sĩ dấn thân, “đi đường xa không mệt mỏi” trong suốt tám thập kỷ làm nghề. Sinh ra ở Thường Tín, học 4 năm tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương dưới sự hướng dẫn của Nguyễn Nam Sơn và Georges Khánh, ông sớm bước vào đời sống mỹ thuật Hà Nội cuối thập niên 1930 với các triển lãm tại số 18 Lò Sũ và tác phẩm Tam quan nội Văn Miếu (1939). Tam quan nội Văn Miếu, nay thuộc sưu tập Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, mở ra một thời kỳ sáng tác sôi nổi trước Cách mạng tháng Tám. Không giống nhiều đồng nghiệp chọn ở lại nơi an toàn, Văn Giáo coi việc đi, nhìn, sống giữa những vùng “đầu sóng ngọn gió” là lẽ sống. Từ Việt Bắc, Tây Bắc đến Cẩm Phả, Hiền Lương, Vĩnh Linh, Đường mòn Trường Sơn, ông đi như một phóng viên bằng bột màu, ký họa trực tiếp những gì lịch sử đang diễn ra. Cái nhìn của ông vì thế không phải là phong cảnh du ngoạn, mà là nhịp đập của thời đại, là hơi thở chiến tranh, hòa bình, chia cắt và thống nhất.

Từ chân dung Bác Hồ ở Bắc Bộ Phủ đến thương hiệu "Văn Giáo bột màu"

Một trong những điểm nhấn khiến di sản hội họa Việt không thể thiếu tên Văn Giáo là cách ông song hành cùng hình ảnh Chủ tịch Hồ Chí Minh. Những ngày đầu nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, ông là một trong những người đầu tiên trực tiếp vẽ chân dung Bác tại Bắc Bộ Phủ – một trải nghiệm mà không nhiều họa sĩ có được. Từ đó, hơn 30 năm tiếp theo, ông kiên trì theo đuổi đề tài Hồ Chí Minh, khắc họa Người giữa nhân dân, trong cuộc sống bình dị: Bác Hồ thăm Côn Sơn, Hải Dương; Đón Bác Hồ ở đình Hồng Thái; Nắng Ba Đình... Cùng lúc, Văn Giáo xây dựng thương hiệu riêng với chất liệu bột màu. Trong mỹ thuật Việt Nam, nếu sơn mài gắn với Nguyễn Gia Trí, lụa với Nguyễn Phan Chánh, sơn dầu với Tô Ngọc Vân, thì bột màu luôn gắn với Văn Giáo. Ông đi ngược truyền thống hàn lâm châu Âu vốn coi bột màu là chất liệu thứ yếu, đưa nó lên ngang hàng với sơn mài, sơn dầu, lụa bằng các tác phẩm như Cẩm Phả mỏ, Đền Voi Phục, Đôi bờ Hiền Lương, Hơ áo chiến sĩ. Đây là đóng góp mang tính định vị: di sản hội họa Việt, nhờ ông, có thêm một ngôn ngữ độc lập cho bột màu. Câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Theo truyền thống hàn lâm châu Âu và Trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, bột màu dùng làm chất liệu phục vụ ký họa thứ yếu, nghiên cứu hoặc phác thảo…, nhưng qua bàn tay tài hoa của Văn Giáo, bột màu không còn là chất liệu ‘bè thứ’ nữa mà được ông đưa lên ngang hàng với các chất liệu khác”.

Hậu trường vận chuyển 110 tác phẩm và nghĩa cử hiến tặng bảo tàng mỹ thuật

Ít ai nhìn vào những bức tranh treo trên tường mà hình dung được phía sau là một chiến dịch hậu cần kỳ công. Để triển lãm Đất nước mùa xuân diễn ra, gia đình họa sĩ Văn Giáo đã tháo rời toàn bộ 110 bức tranh, cùng một tượng chân dung và 9 bức chân dung vẽ về ông từ Hà Nội, vận chuyển vào TP.HCM – khối lượng lên tới hàng tấn tác phẩm. Việc bảo quản bột màu, khung, mặt tranh trong quá trình di chuyển không đơn giản, nhưng chính nỗ lực này cho thấy gia đình coi di sản của ông là tài sản chung của cộng đồng, chứ không phải của riêng mình. Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM không chỉ là không gian trưng bày, mà trở thành nơi đón nhận một phần di sản đó. Tại lễ khai mạc, gia đình quyết định hiến tặng bảo tàng hai tác phẩm Trên thao trường (1960) và Đón Bác Hồ ở đình Hồng Thái (1974). Đại diện bảo tàng khẳng định: “Các tác phẩm không chỉ là di sản hội họa quý báu khắc họa tinh thần thời đại hào hùng, mà còn góp phần làm đa dạng hơn sưu tập mỹ thuật của các danh họa Việt Nam hiện chúng tôi đang lưu giữ, mở ra cơ hội cho công chúng phía Nam và du khách quốc tế có điều kiện thưởng lãm tác phẩm của cố họa sĩ Văn Giáo”. Nghĩa cử hiến tặng ấy đặt ra một chuẩn mực đẹp: bảo tồn di sản là trao nó cho nơi có thể gìn giữ lâu dài và mở cửa cho công chúng.

Hồi ức, kỷ vật và ý nghĩa của việc viết lại lịch sử bằng tranh

Nếu chỉ có tranh, Đất nước mùa xuân đã là một triển lãm lớn. Nhưng điều làm nhiều người xúc động là không gian hồi ức được gia đình mang từ Hà Nội vào: các bài báo cũ viết về họa sĩ Văn Giáo, hình ảnh tư liệu, chiếc giá vẽ thân thuộc, cây cọ, lọ bột màu còn dang dở như chờ người chủ trở lại mỗi ngày. Khán phòng khai mạc không còn chỗ trống, bởi người ta đến không chỉ để xem tranh, mà để “gặp lại” một con người trong toàn bộ bối cảnh đời sống của ông. Qua những câu kể của họa sĩ Văn Đức về người cha thường đi sáng tác hàng tháng trời, để lại mẹ tần tảo lo gia đình, ta thấy rõ: di sản hội họa Việt không chỉ là đối tượng nghiên cứu, mà còn là ký ức của một thế hệ chấp nhận hy sinh đời riêng cho lý tưởng nghệ thuật và đất nước. Triển lãm lần này vì thế mang tính chất viết lại lịch sử bằng tranh – không phải theo nghĩa thay đổi sự kiện, mà là bổ sung chiều sâu cảm xúc cho lịch sử nghệ thuật. Nó nhắc chúng ta rằng bảo tàng mỹ thuật không chỉ là nơi lưu giữ vật chất, mà là nơi các câu chuyện đời người được tiếp tục kể cho thế hệ sau. Kết lại, nếu phải rút ra một ý nghĩa vượt lên trên sự kiện, đó là: di sản của họa sĩ Văn Giáo chỉ thực sự sống khi được chia sẻ. Đưa 110 tác phẩm vào Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM, hiến tặng những bức tranh quan trọng, dựng lại bối cảnh sáng tác bằng kỷ vật và hồi ức – tất cả là một lời kêu gọi âm thầm rằng đã đến lúc chúng ta coi việc bảo tồn di sản hội họa Việt là trách nhiệm chung, không phải công việc của riêng gia đình hay của ngành bảo tàng.