Khi hào quang tắt, điều gì còn lại với nghệ sĩ cải lương?
Cuộc sống phía sau ánh đèn của nghệ sĩ cải lương là sự đan xen giữa lịch diễn dày đặc trên sân khấu truyền thống, những nghi lễ đời thường giản dị và trách nhiệm gánh vác di sản văn hóa mà khán giả giao phó cho họ. Đó không phải câu chuyện cổ tích hào nhoáng, mà là lựa chọn sống chậm, sống kỹ để tiếng vọng cổ không phai mờ trong một thời đại ngập tràn giải trí nhanh. Từ NSƯT Như Huỳnh đến NSND Quế Trân, điểm chung lớn nhất không phải danh hiệu, mà là cách họ bước ra khỏi sàn diễn, trở về mái nhà, rồi lại đi tiếp một vòng mới giữa hiện thực nhiều xô bồ. Và chính đời sống riêng tư có kỷ luật, có yêu thương ấy đang là điểm tựa để cải lương còn lý do thở cùng hôm nay.
NSƯT Như Huỳnh: Tách trà nóng và nhịp thở chậm sau sân khấu
Sau những ngày bận rộn với lịch diễn, từ Lễ hội khinh khí cầu Cà Mau lần thứ nhất cuối tháng 8 với Dạ cổ hoài lang cho đến chương trình nghệ thuật dịp 2/9 phục vụ lễ Quốc khánh, NSƯT Như Huỳnh không chọn nhà hàng sang trọng hay chuyến du lịch xa xỉ. Cô trở về nhà, tự tay pha một ấm trà, ngồi cùng người thân trò chuyện về những điều rất nhỏ trong cuộc sống. Đó là một tuyên ngôn lối sống: nghệ sĩ không cần phải màu mè trong cuộc sống riêng tư để giữ được phong độ trên sân khấu truyền thống.
Cô mô tả từng công đoạn làm nóng ấm, chiêm ngưỡng trà, rót nước, chờ trà ngấm rồi chậm rãi rót ra từng chén nhỏ là cách để mình “được sống chậm lại”. Quan niệm “điều quý giá nhất của một chén trà nằm ở người mình được ngồi cùng” biến mỗi buổi ngồi với mẹ, nghe lại một câu chuyện cũ hay khoảnh khắc cả gia đình quây quần thành ký ức dài lâu. Ở đây, trà không còn là thú vui tao nhã, mà là nghi thức giữ người nghệ sĩ cắm rễ vào đời sống bình dân – đúng nơi cải lương sinh ra và lớn lên.
Từ tách trà đến câu vọng cổ: cách Như Huỳnh giữ hồn sân khấu truyền thống
Điều thú vị là NSƯT Như Huỳnh nhìn thấy sự đồng điệu giữa trà và nghề hát: một câu hát muốn chạm đến người nghe cần những khoảng lặng, một chén trà cần thời gian để hương vị lan tỏa; cả hai đều không dành cho sự vội vàng. Nói cách khác, nghi thức thưởng trà là bài tập thở chung cho cả đời sống riêng tư lẫn giọng ca cải lương của cô.
Được mệnh danh là “hoa hậu cải lương”, là diễn viên Nhà hát Cao Văn Lầu và là gương mặt quen thuộc với khán giả yêu dòng nhạc cải lương, Như Huỳnh vẫn chọn giữ nhịp sinh hoạt gần gũi: ưu tiên thời gian cho gia đình, cho những cuộc trò chuyện không cần chủ đề lớn. Càng trưởng thành, cô càng nhận ra những điều tưởng chừng quen thuộc – buổi ngồi bên mẹ, giây phút cả nhà quây quần – mới là phần đời đáng trân trọng nhất. Chính những thói quen nhỏ, lặp lại mỗi ngày ấy giữ cho người nghệ sĩ không bị cuốn vào ảo ảnh hào quang, để mỗi lần bước ra sân khấu truyền thống, họ vẫn nói được tiếng nói đời thường chứ không phải tiếng vọng của một ngôi sao xa lạ.
NSND Quế Trân: Từ thời hoàng kim cải lương đến “Nghệ thuật và Chạm”
Nếu Như Huỳnh chọn tách trà để sống chậm, NSND Quế Trân lại sống giữa hai đường ray: một bên là ký ức rực rỡ của thời hoàng kim sân khấu cải lương, một bên là chuyến tàu thời đại mới mà cô buộc phải bước lên. Sinh ra trong đại gia tộc cải lương tuồng cổ Minh Tơ – Thanh Tòng, tuổi thơ của cô gắn với cảnh vé mở bán lúc 9 giờ sáng thì chỉ một tiếng sau đã hết sạch, rạp tối nào cũng đông nghẹt, các đoàn hát luân phiên đổi rạp mà vẫn kín khán giả. Đó không chỉ là hoài niệm đẹp, mà là chuẩn mực áp lực mà mọi nghệ sĩ cải lương thế hệ sau phải đối diện.
Năm 8–9 tuổi, cô đã đứng chung sân khấu với cha – cố NSND Thanh Tòng – trong vai Trịnh Ân của Trảm Trịnh Ân, nhận tràng pháo tay và cả quạt giấy kèm tiền từ khán giả mỗi lần hai cha con vũ đạo ăn ý. Năm 18 tuổi, cô đoạt giải vàng Trần Hữu Trang năm 1999 – giải thưởng giới nghệ sĩ xem như “tấm bằng hành nghề” – và đến năm 2023, ở tuổi 42, được phong danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân, thuộc diện trẻ tuổi nhất. “Danh hiệu đến với tôi như một sự đón nhận tự nhiên cho việc tôn trọng nghề và tôn trọng khán giả” là câu nói cho thấy: với Quế Trân, hào quang chỉ là hệ quả của một thái độ làm nghề dài hạn, không phải đích đến.
Giữ cốt lõi, chấp nhận đổi mới: cây cầu giữa cải lương và khán giả trẻ
Không đóng khung mình trong quá khứ, NSND Quế Trân cùng đạo diễn NSND Hoa Hạ và các nghệ sĩ trẻ tham gia phục dựng những vở kinh điển như Câu thơ yên ngựa, Bức ngôn đồ Đại Việt. Đây là công việc nhiều áp lực vì phải giữ cái hồn bản gốc đã in sâu trong trí nhớ khán giả, nhưng đồng thời là lớp học thực hành quý giá cho lực lượng trẻ. Cô thẳng thắn: không dám mơ cải lương trở lại thời hoàng kim như mấy chục năm trước, nhưng tin đây là loại hình đã thành di sản văn hóa, mang trách nhiệm gìn giữ của mọi người yêu nghề.
Song hành với phục dựng, cô tạo ra dự án “Nghệ thuật và Chạm” – nơi những câu vọng cổ, bài bản tài tử được phối cùng nhạc hiện đại, gói gọn trong 3–4 phút, nhằm đưa cải lương đến gần hơn với khán giả trẻ. Khi sản phẩm đầu tiên ra mắt, cô nhận phản hồi tích cực không chỉ từ giới trẻ mà còn từ các cô chú lớn tuổi gắn bó với cải lương truyền thống nhiều năm. Cô không ảo tưởng: “Không phải sự làm mới nào cũng dễ dàng được đón nhận; mỗi xu hướng mới luôn có ý kiến trái chiều”. Vì thế, giới hạn của cô không nằm ở thử nghiệm, mà ở việc giữ “cái chất vọng cổ” – rút sáu câu còn bốn, ba, thậm chí một câu đổ thật đắt trong bài hát 3–4 phút, miễn khán giả vẫn nghe ra đó là vọng cổ và muốn tìm hiểu thêm.
Gia đình, nghi thức nhỏ và niềm tin dài hơi vào cải lương
Một điểm chung khác giữa NSƯT Như Huỳnh và NSND Quế Trân là cách họ xem gia đình, những kết nối đời thường như cái neo giữ nghề. Như Huỳnh xem mỗi buổi ngồi bên mẹ, mỗi lần cả nhà cùng thưởng trà là ký ức có thể lưu giữ lâu dài, giúp cô không quên mình thuộc về ai khi bước lên sân khấu. Với Quế Trân, nếu không có tình cảm dạt dào mà khán giả dành cho gia tộc suốt bao năm, có lẽ cô không thể đi trọn hành trình cha truyền con nối đến hôm nay. Ở đây, khán giả được mở rộng nghĩa: vừa là công chúng, vừa là đại gia đình nghệ sĩ đã tạo nên sân khấu truyền thống.
Là giám khảo cuộc thi cải lương toàn quốc 2026, Quế Trân khẳng định lực lượng trẻ dành cho cải lương không hề thiếu, chỉ cần được tạo môi trường học nghề và cơ hội tiếp cận khán giả nhiều hơn. Thực tế, các phản ứng tích cực dành cho “Nghệ thuật và Chạm” từ cả người trẻ lẫn các cô chú lớn tuổi cho thấy cải lương vẫn có chỗ trong đời sống hôm nay. Câu chuyện của hai nghệ sĩ cho thấy: để sân khấu truyền thống còn tiếng nói, nghệ sĩ không cần phải biến mình thành thần tượng xa vời; họ cần những nghi thức đời thường chân thành, những dự án dám thí nghiệm nhưng không đánh mất cốt lõi. Khi nghệ sĩ giữ được nhịp sống bình dị và niềm tin dài hơi, cải lương không chỉ sống trong bảo tàng ký ức, mà có thể tiếp tục chạm vào thế hệ sau.
