Ánh hào quang tắt dần: tuổi già và sự mong manh của nghề hát
Những nghệ sĩ cải lương huyền thoại từng làm nên ký ức nhiều thế hệ, nhưng khi trở thành ca sĩ cải lương già, họ thường đối mặt với tuổi tác, bệnh tật, suy giảm sức khỏe và khó khăn kinh tế, phản ánh một thực tế cay đắng là hào quang sân khấu không đi kèm sự bảo đảm an sinh lâu dài cho người làm nghệ thuật truyền thống. Đằng sau tấm màn nhung là những phận người đã quá tuổi lao động, không còn đứng nổi trên sân khấu nhưng vẫn chật vật với viện phí, tiền thuốc và cả khoản sinh hoạt cơ bản. Câu chuyện của họ không chỉ là chuyện riêng một vài nghệ sĩ, mà là lời cảnh tỉnh về cách xã hội đối xử với di sản sống của văn hóa dân tộc – những người đã hy sinh cả tuổi trẻ cho tiếng đàn, câu vọng cổ.
Từ ông bầu, kép chánh quyền lực đến người bệnh nằm thở oxy
Phương Bình là điển hình cho bi kịch nghệ sĩ tuổi tác bệnh tật. Ông từng là kép chánh, đoạt Huy chương vàng Thanh Tâm với vai Cổ Gia Trường trong vở Gió giao mùa, rồi thành ông bầu đoàn Hương Dạ Thảo, Hương Biển, mang cải lương đi khắp miền Nam. Ở thời đỉnh cao, ông bán cả nhà mặt tiền và ôtô để nuôi đoàn hát, chấp nhận đánh đổi tài sản cho nghệ thuật. Nhưng sức khỏe ca sĩ truyền thống khi về già lại xuống dốc không phanh: gout, bệnh khớp khiến đôi chân teo lại, mất khả năng đi lại, hen suyễn, xơ gan cổ trướng tiến triển thành ung thư gan giai đoạn cuối. Hiện ở tuổi ngoài 80, ông nằm liệt giường, phải thở oxy và nhiều lúc không còn nhận ra đồng nghiệp đến thăm.
Càng xót xa hơn khi biết vợ ông phải bỏ việc để túc trực chăm sóc chồng, gia đình sống trong căn nhà cấp bốn chật hẹp, xuống cấp, nằm ở vùng đất trũng thường xuyên ngập nước. Nghệ sĩ từng mang tiếng hát đến cho công chúng nay lại trông chờ vào hỗ trợ nghệ sĩ lão niên từ đồng nghiệp và mạnh thường quân: nhóm Ngũ Long Du Ký mang gạo, nhu yếu phẩm và một khoản tiền tới giúp gia đình. Một câu nói có thể trích dẫn từ hoàn cảnh này là: "Mỗi tháng ông phải tiêm 2 lần để duy trì sức khỏe, với chi phí khoảng 6 triệu đồng". Con số ấy, với người đã gần như không còn khả năng lao động, là gánh nặng tâm lý không kém gì những cơn đau thể xác.
Bỏ sân khấu về bán cà phê: lựa chọn chủ động hay đường lui bắt buộc?
Không phải nghệ sĩ nào cũng chìm trong bệnh tật, nhưng sự dịch chuyển khỏi sân khấu ở tuổi xế chiều luôn đặt ra câu hỏi về tính bền vững của nghề. Trường hợp Bảo Chung – một danh hài miền Nam xuất thân từ gánh hát cải lương, nổi tiếng từ những năm 1980 với lối diễn châm biếm, tiếng cười đặc trưng – cho thấy một dạng thích nghi khác. Sau nhiều năm sang Mỹ, ông trở về Việt Nam năm 2019 vì ở quê nhà có nhiều cơ hội làm nghề hơn và được khán giả yêu mến nên quyết định gắn bó trong nước. Ở tuổi ngoài 70, ông vẫn quay clip, viết kịch bản, đi diễn tỉnh, hội chợ, cố gắng duy trì mối liên kết với khán giả.
Nhưng để giữ cuộc sống ổn định, ông mở quán cơm tấm, kinh doanh cà phê ở Long An, trước đó từng có quán ở Nha Trang. Gần đây, ông xây nhà ba tầng ở Nam Ban, Đà Lạt, dự định chuyển cả gia đình lên đó và kết hợp mở quán cà phê. Bề ngoài, đó là câu chuyện khá lãng mạn: một nghệ sĩ về vùng cao nguyên, vừa sống chậm vừa tiếp tục gặp gỡ công chúng qua không gian cà phê. Song nếu nhìn dưới góc độ cấu trúc nghề, việc ca sĩ cải lương già và nghệ sĩ hài gạo cội phải tự xoay sang kinh doanh nhỏ lẻ phần nào cho thấy nghề diễn không mang lại nền tảng an sinh vững chắc. Sân khấu truyền thống ít suất diễn, thu nhập thất thường; quán cà phê trở thành "sân khấu mới" nhưng cũng là đường lui để phòng rủi ro tuổi già.
Hỗ trợ nghệ sĩ lão niên: lòng thương của đồng nghiệp không thể thay lương hưu
Hình ảnh các nhóm nghệ sĩ trẻ đến thăm đàn anh, mang gạo, dầu xoa bóp, phong bì, nghe kể chuyện một thời vàng son luôn gây xúc động. Đó là cách cộng đồng nghệ sĩ dùng tình nghĩa để bù đắp phần thiếu hụt của hệ thống hỗ trợ nghệ sĩ lão niên. Trong trường hợp Phương Bình, đồng nghiệp và nhà hảo tâm đã kịp thời hỗ trợ gia đình những nhu yếu phẩm và khoản tiền điều trị. Nhưng lòng thương, dù đáng quý, không thể thay con đường chính sách: không thể coi các cuộc vận động nhỏ lẻ là "phúc lợi" lâu dài cho nghệ sĩ tuổi tác bệnh tật.
Sức khỏe ca sĩ truyền thống, nhất là người làm nghề từ thời chưa có hợp đồng lao động chuẩn, hầu như gắn với nếp sống nay đây mai đó, ngủ hậu trường, đi đoàn. Khi hết thời, họ dễ rơi vào vùng xám: không đủ tiêu chuẩn hưởng đầy đủ chế độ, không có tích lũy, lại mang trên mình hàng loạt bệnh mạn tính. Nếu cộng đồng chỉ dừng ở việc đến thăm, trao quà, rơi nước mắt thương cảm, thì mỗi trường hợp như Phương Bình sẽ tiếp tục là một "sự kiện" thương tâm, thay vì trở thành động lực để sửa luật, mở rộng bảo hiểm, xây quỹ dành riêng cho nghệ sĩ lão niên.
Kết luận: Đừng chờ thêm một bi kịch nữa mới nghĩ tới an sinh cho người giữ hồn dân tộc
Khi nói về ca sĩ cải lương già, chúng ta thường nhắc đến sự cống hiến, giọng ca vàng, những vở diễn kinh điển. Nhưng điều ít được nói đến là họ đã bước vào tuổi 70, 80 với thân thể tàn tạ, trí nhớ mờ đi, đôi chân teo lại, thở oxy mà vẫn lo trả viện phí, thuê nhà, mua gạo. Đó không phải là cách một xã hội văn minh đối xử với người giữ hồn dân tộc. Câu chuyện của Phương Bình, và sự chuẩn bị đường lui của Bảo Chung, cho thấy hai điểm: nghề sân khấu truyền thống không đảm bảo được đường dài, và chúng ta gần như chưa có cơ chế đủ mạnh để chở che nghệ sĩ tuổi tác bệnh tật.
Nếu khán giả coi vọng cổ, cải lương là ký ức, thì việc bảo vệ sức khỏe ca sĩ truyền thống phải được xem là phần của việc bảo vệ ký ức ấy. Điều cần lúc này không chỉ là vài chuyến thăm, vài phong bì hỗ trợ nghệ sĩ lão niên, mà là một cuộc thảo luận nghiêm túc về bảo hiểm, chế độ hưu trí, quỹ hỗ trợ dài hạn cho người làm nghệ thuật. Bởi nếu chúng ta tiếp tục ngồi xem những phận đời nghệ sĩ già lặng lẽ suy tàn, thì ánh hào quang cải lương sẽ chỉ còn lại trên băng ghi âm, trong khi những người tạo ra nó lại phải sống phần đời cuối như những nhân vật bi kịch chính họ từng diễn trên sân khấu.
