Kiểm soát cảm xúc học sinh: Vấn đề an toàn, không phải “kỹ năng mềm”
Kỹ năng kiểm soát cảm xúc học sinh là khả năng nhận diện, hiểu và điều hòa cảm xúc của bản thân, đặc biệt là tức giận, tự ái và bức xúc, để lựa chọn cách phản ứng phù hợp, không gây hại cho mình và người khác trong môi trường học đường và các mối quan hệ xã hội. Vụ nam sinh lớp 12 đấm cô giáo ngay trong lớp tại Hà Nội hôm 20-10, sau một lời nhắc nhở về việc không làm bài tập về nhà, cho thấy rõ: chỉ một khoảnh khắc mất kiểm soát có thể biến lớp học thành nơi bạo lực. Khi cảm xúc lấn át lý trí, “một phút mất kiểm soát có thể để lại những hậu quả rất lớn”. Đây không phải là sự cố cá biệt, mà là lời cảnh báo rằng an toàn trường học đang bị đe dọa từ chính những lỗ hổng trong giáo dục cảm xúc – xã hội.
Bạo lực học đường: Nguyên nhân nằm ở cảm xúc bị bỏ mặc
Nếu chỉ nhìn vụ việc như hành vi lệch chuẩn cá nhân, chúng ta sẽ bỏ lỡ câu hỏi quan trọng: vì sao một lời phê bình lại dẫn tới cú đấm? Ở tuổi học sinh, các em dễ nóng nảy, tự ái, phản ứng mạnh khi bị nhắc nhở. Dưới góc độ tâm lý, bạo lực học đường nguyên nhân thường liên quan đến khả năng kiểm soát cảm xúc kém, sự bốc đồng tuổi vị thành niên và áp lực tâm lý tích tụ. Vấn đề là nhà trường lâu nay ưu tiên điểm số, ôn thi, mà xem nhẹ kỹ năng điều hòa cảm xúc, đối diện thất bại, tiếp nhận lời phê bình và giải quyết bất đồng bằng đối thoại. Khi học sinh không được dạy cách xử lý cơn giận, phản ứng bản năng sẽ là tấn công hoặc bỏ chạy. Bạo lực vì thế trở thành “ngôn ngữ cuối cùng” của những cảm xúc bị bỏ mặc.
Học sinh có quyền tức giận, nhưng phải học cách không làm đau người khác
Điểm mấu chốt không phải là cấm học sinh tức giận, mà là dạy các em tức giận cho đúng. “Các em có quyền tức giận, bất đồng nhưng không được sử dụng bạo lực”. Tức giận là cảm xúc tự nhiên; vấn đề nằm ở cách biểu hiện. Khi bị phê bình, thay vì đấm cô giáo, học sinh cần biết dừng lại, hít thở, suy nghĩ về hậu quả trước khi hành động. Điều này không thể có nếu gia đình và nhà trường chỉ yêu cầu “ngoan” mà không dạy kỹ năng điều hòa cảm xúc. Phụ huynh được khuyến nghị lắng nghe con, giúp con nhìn sự việc từ nhiều phía, tôn trọng thầy cô và chịu trách nhiệm về cách cư xử. Giáo dục cảm xúc phải nói thẳng với học sinh: các em sẽ gặp thất bại, bị phê bình, sẽ tức giận; điều quan trọng là vượt qua cơn giận mà không làm tổn thương người khác.
An toàn trường học cần một hệ thống dạy cảm xúc, không chỉ nội quy và kỷ luật
Vụ học sinh hành hung cô giáo không chỉ làm tổn thương một cá nhân, mà còn đánh vào cảm giác an toàn trường học của cả giáo viên lẫn học sinh. Giáo viên vừa phải giảng dạy, vừa quản lý lớp, xử lý tình huống và bảo đảm an toàn cho học sinh; nếu chính họ bị bạo lực, trật tự lớp học sẽ lung lay. Nội quy và kỷ luật là cần thiết, nhưng không đủ. Chúng ta cần một cách tiếp cận hệ thống: đào tạo giáo viên về giáo dục cảm xúc – xã hội, tăng cường tư vấn và can thiệp tâm lý học sinh, xây dựng môi trường tôn trọng, lắng nghe và có cơ chế hỗ trợ tâm lý kịp thời. Các buổi sinh hoạt lớp, hoạt động kỹ năng sống, dịch vụ tư vấn tâm lý học đường phải trở thành cấu phần bắt buộc, không phải “chương trình phụ” cho có. An toàn không đến từ camera giám sát, mà từ những con người biết kiểm soát mình.
Từ xử lý sự cố đến thay đổi hệ thống: Không thể để kỹ năng cảm xúc tiếp tục bị bỏ quên
Việc cơ quan chức năng bắt khẩn cấp nam sinh để điều tra cho thấy vụ việc đang được xử lý theo trình tự pháp luật và cần chờ kết luận chính thức. Hình phạt là cần, nhưng nếu chúng ta dừng lại ở đó, những vụ bạo lực khác sẽ tiếp tục xuất hiện. Gia đình cần chủ động trao đổi với giáo viên khi thấy con có dấu hiệu bất thường, không vội trách mắng hay bênh vực, mà cùng nhà trường tìm hướng can thiệp tâm lý học sinh. Nhà trường phải tăng cường giáo dục kỹ năng kiểm soát cảm xúc, giải quyết mâu thuẫn và ứng xử phù hợp, đồng thời hỗ trợ học sinh chứng kiến bạo lực biết cách báo tin, bảo vệ bản thân và không cổ vũ, phát tán hình ảnh bạo lực. Giáo dục không thể tiếp tục đo thành công bằng điểm số; thước đo mới phải là khả năng học sinh làm chủ cảm xúc và chịu trách nhiệm với hành vi của mình.
