Kiểm soát cảm xúc trẻ em: Vấn đề cốt lõi phía sau những cú đấm trên bục giảng
Kiểm soát cảm xúc trẻ em là khả năng nhận diện, gọi tên, điều chỉnh và thể hiện cảm xúc một cách phù hợp với chuẩn mực đạo đức, an toàn cho bản thân và người khác, thay vì để cơn giận hay nỗi bức xúc bùng nổ thành hành vi gây hấn, phá hoại hoặc bạo lực. Khi một nam sinh lớp 12 tại Trường THPT Mạc Đĩnh Chi, xã Nội Bài, bất ngờ xông vào đấm cô giáo ngay trên bục giảng khiến cô gãy xương mũi, hay trước đó là vụ học sinh nam giật tóc, quật ngã cô giáo ở Trường THCS Đại Kim giữa lớp học, vấn đề không chỉ là vi phạm kỷ luật. Đó là hồi chuông báo động về lỗ hổng trong giáo dục kỹ năng xử lý cảm xúc và kiểm soát xung động ở nhà trường lẫn gia đình. Nếu chúng ta tiếp tục phản ứng bằng cách “xử lý cho xong vụ việc” thay vì hỏi vì sao trẻ đánh người, bạo lực học đường sẽ còn leo thang.
Từ bùng nổ cảm xúc đến bạo lực học đường: Khi người lớn bỏ lỡ những dấu hiệu cảnh báo nóng giận
Các chuyên gia tâm lý nhấn mạnh rằng khi trẻ la hét, đập phá hoặc tấn công người khác trong lúc tức giận, đó thường là dấu hiệu quá tải cảm xúc và khả năng kiểm soát xung động chưa hoàn thiện. Vấn đề là người lớn thường xem đó là “bốc đồng tuổi mới lớn” rồi bỏ qua, cho đến khi cơn giận biến thành hành vi bạo lực rõ ràng – như việc học sinh dùng nắm đấm với giáo viên ngay trong giờ học Toán. Những dấu hiệu cảnh báo nóng giận đã xuất hiện từ trước: trẻ tìm kiếm hoặc sử dụng vật dụng có thể gây thương tích để giải quyết mâu thuẫn; cơn giận kéo dài, trẻ gào khóc, kích động, không thể tự xoa dịu dù đã được hỗ trợ; các lần bùng nổ lặp lại theo chu kỳ và tăng dần mức độ. Khi những tín hiệu này bị phớt lờ, bạo lực học đường không còn là “sự cố bất ngờ” mà là kết quả của một quá trình tích tụ cảm xúc tiêu cực.
Lỗ hổng kỹ năng xử lý cảm xúc: Trách nhiệm chung của gia đình và nhà trường
Các vụ học sinh tấn công giáo viên tại Hà Nội, trong đó có vụ nam sinh lớp 12 khiến cô giáo gãy xương mũi, cho thấy rõ lỗ hổng trong giáo dục kỹ năng xử lý cảm xúc, kỹ năng ứng xử và sự phối hợp giữa gia đình với nhà trường. Theo ông Lê Trung Kiên, hành vi đánh cô giáo ngay trong giờ học không chỉ là vi phạm nội quy mà còn xâm phạm nghiêm trọng đạo đức, văn hóa ứng xử và sự tôn nghiêm của môi trường giáo dục. Một học sinh bình thường khó có thể bộc phát hành vi cực đoan nếu không có những vấn đề tâm lý hoặc quá trình tích tụ cảm xúc tiêu cực từ trước. Điều đó đặt câu hỏi: trong quá trình lớn lên, trẻ đã được dạy giải quyết xung đột như thế nào, và mỗi lần trẻ phản ứng gây hấn, người lớn đã phản hồi ra sao? Nếu gia đình chỉ quát mắng, nhà trường chỉ ghi lỗi, xã hội chỉ lên án, thì trẻ học được gì ngoài việc dùng quyền lực hoặc bạo lực để áp đặt ý muốn của mình.
Xây dựng môi trường tôn trọng hai chiều: Người lớn phải nêu gương kiểm soát cảm xúc
Muốn kiểm soát cảm xúc trẻ em hiệu quả, không thể chỉ yêu cầu học sinh “biết điều” trong khi người lớn dễ dàng quát nạt, xúc phạm hoặc trút giận lên các em. Nhà trường cần bảo vệ danh dự và sự an toàn của giáo viên, vì đó là bảo vệ giá trị cốt lõi của giáo dục, nhưng đồng thời giáo viên và cán bộ quản lý cũng phải được đào tạo kỹ năng xử lý tình huống, giao tiếp, ứng xử để biết cách phòng ngừa và ứng phó với những tình huống căng thẳng. Một môi trường giáo dục tôn trọng phải được xây từ hai phía: học sinh không dùng bạo lực để phản ứng, người lớn không dùng nhục mạ hay trừng phạt cảm xúc làm công cụ quản lý lớp. Gia đình, nhà trường và xã hội cần phối hợp chặt chẽ trong giáo dục nhân cách, kỹ năng ứng xử và kiểm soát cảm xúc cho thanh thiếu niên, thay vì đẩy trách nhiệm cho nhau sau mỗi vụ bạo lực học đường.
Dạy kỹ năng quản lý cảm xúc một cách hệ thống, không phải “vá lỗi” sau sự cố
Khi cơ quan điều tra khởi tố vụ án hình sự, khởi tố bị can và tạm giam nam sinh đánh cô giáo về tội cố ý gây thương tích, thông điệp về tính nghiêm minh là cần thiết. Nhưng nếu hệ thống giáo dục chỉ mạnh tay sau khi bạo lực đã xảy ra, chúng ta đang chữa cháy, không phải phòng cháy. Các trường cần thiết lập quy trình xử lý sự cố, công bố rõ mức vi phạm và hướng xử lý từ đầu năm, với sự tham gia của nhiều lực lượng, trong bối cảnh nhà trường không còn có thể áp dụng những hình thức kỷ luật cao nhất như đình chỉ học tập. Quan trọng hơn, kỹ năng quản lý cảm xúc phải được dạy một cách có hệ thống: lồng ghép vào chương trình, sinh hoạt lớp, tư vấn tâm lý; giúp trẻ nhận diện dấu hiệu cảnh báo nóng giận, học cách dừng lại, tự xoa dịu và tìm kênh trao đổi an toàn. Mục tiêu không chỉ là ngăn chặn một hành vi bạo lực cụ thể, mà là giúp học sinh phát triển kỹ năng điều tiết cảm xúc, giải quyết xung đột và tôn trọng giới hạn an toàn của người khác.
