Đề án giao thông xanh lớn chưa từng có của TP.HCM: tham vọng và thực tế
Đề án kiểm soát khí thải và hỗ trợ chuyển xe điện TP.HCM là chương trình giao thông xanh quy mô lớn, nhằm chia địa bàn thành nhiều khu vực với mức ưu đãi khác nhau, đồng thời đầu tư hạ tầng sạc điện, trụ đổi pin và phương tiện công cộng để khuyến khích người dân, doanh nghiệp chuyển từ xe xăng sang xe điện, giảm ô nhiễm và tái cấu trúc thói quen đi lại đô thị. TP.HCM đề xuất chia thành 4 khu vực: Đặc khu Côn Đảo; các xã Bình Khánh, An Thới Đông, Cần Giờ và Thạnh An; vùng phát thải thấp (LEZ) trung tâm; và phần còn lại của thành phố. Trong đó, chính sách hỗ trợ chuyển xe điện được thiết kế khác nhau giữa đảo, vùng ven và lõi đô thị. Đáng chú ý, tổng nhu cầu vốn cho giao thông xanh và hạ tầng sạc điện lên tới hơn 19.400 tỷ đồng, gần 10.300 tỷ từ ngân sách, phần còn lại từ các chương trình chuyên ngành, hỗ trợ lãi vay và xã hội hóa. Đây là phép thử bản lĩnh cho tham vọng giao thông xanh Việt Nam ở đô thị lớn nhất cả nước.
Chi tiết các gói hỗ trợ: tiền nhiều nhưng có trúng nhu cầu?
Trên giấy tờ, TP.HCM đang mở ra một mặt bằng ưu đãi khá dày đối với xe điện TP.HCM. Từ ngày 1/7/2027 đến hết 2028, chủ xe máy được hỗ trợ 100.000 đồng cho lần kiểm định khí thải đầu tiên, với khoảng 3,7 triệu xe, tổng kinh phí 377,9 tỷ đồng. Ở Côn Đảo, người dân đổi xe máy trước 2028 được hỗ trợ gần 19 triệu đồng/xe, ôtô dưới 9 chỗ được hỗ trợ gần 106 triệu nếu đổi trước 2028, giảm còn gần 53 triệu nếu đổi trước 2029. Tại xã đảo Thạnh An, người dân được đề xuất hỗ trợ 20 triệu đồng khi đổi sang xe máy điện hoặc phương tiện năng lượng xanh trước 2028. Ở các khu vực còn lại của Cần Giờ cũ và vùng LEZ, hộ nghèo được hỗ trợ 20 triệu đồng/xe, hộ cận nghèo 14 triệu đồng, cùng với hỗ trợ lệ phí trước bạ, đăng ký, biển số khoảng 1,77 triệu đồng/xe; tổng kinh phí dự kiến 3.767 tỷ cho khoảng 2,04 triệu xe. Với ôtô dưới 9 chỗ, mức hỗ trợ là 14 triệu đồng/xe; xe hybrid sạc ngoài được khoảng 7 triệu đồng, doanh nghiệp vận tải trước 2030 nhận hỗ trợ 10–14 triệu/xe tùy loại. Câu hỏi là: chừng đó tiền có đủ "kéo" người dân rời xe xăng?
Hai nỗi lo lớn của người dân: chi phí chuyển đổi và hạ tầng sạc điện
Giữa những con số hỗ trợ nghe khá ấn tượng, khảo sát lại cho thấy người dân vẫn chưa yên tâm với việc hỗ trợ chuyển xe điện. Trong 1.212 người được hỏi, chỉ 10,2% cho biết có thể tự chi trả toàn bộ chi phí khi chuyển sang xe điện. 28% thẳng thắn nói chưa có khả năng chi trả trong 3–5 năm tới, 23,5% chỉ có thể chuyển đổi nếu được hỗ trợ trực tiếp một phần giá trị xe. Đây là câu trả lời rõ ràng rằng chi phí mua sắm vẫn là rào cản số một. Thậm chí 55,3% người được hỏi cho rằng mức hỗ trợ tài chính dự kiến còn thấp. Một phần đề nghị thiết kế lại chính sách dựa trên thu nhập, địa bàn và loại phương tiện; một phần muốn tăng hỗ trợ cho nhóm chịu tác động lớn. Nỗi lo thứ hai là hạ tầng sạc điện: 32,9% phản hồi ở vùng LEZ lo ngại hạ tầng sạc và giao thông công cộng chưa đáp ứng yêu cầu, còn 65,8% toàn thành phố nhấn mạnh mạng lưới trạm sạc, tủ đổi pin phải được phủ rộng thì mới dám tính chuyện đổi xe.
LEZ, lộ trình đến 2040 và khoảng cách giữa chính sách với đời sống
Theo đề xuất, từ tháng 7/2027, TP.HCM sẽ thí điểm vùng phát thải thấp (LEZ) tại lõi trung tâm khoảng 930 ha và Khu đô thị mới Thủ Thiêm; từ đầu 2029, LEZ mở rộng đến Vành đai 2. Song chính trong vùng này, 40% phản hồi cho rằng quy định kiểm soát khí thải có thể quá khắt khe với người dùng xe cũ, thu nhập trung bình và thấp. Ở khu vực còn lại, nơi lộ trình chuyển đổi kéo dài đến năm 2040, 32,4% vẫn cảm thấy gấp với xe cá nhân, và 28% chỉ thấy hợp lý nếu đi kèm hỗ trợ tài chính và hạ tầng đủ mạnh. Thành phố dự kiến phát triển ít nhất 19.000 trụ sạc điện, 33.000 tủ đổi pin xe máy điện, khoảng 7.300 xe đạp công cộng và hơn 300 camera nhận diện biển số quanh vùng LEZ. Nhưng người dân lại ưu tiên trạm sạc tại chung cư, khu dân cư (60,6%), bãi giữ xe công cộng (58,9%), ga metro và đầu mối giao thông công cộng (50,1%), cây xăng hiện hữu (48,1%). Nếu quy hoạch hạ tầng sạc điện không bám sát các điểm nhu cầu này, LEZ dễ trở thành áp lực hơn là động lực.
Làm sao để 19.400 tỷ đồng không trở thành cuộc thử nghiệm tốn kém?
Với hơn 19.400 tỷ đồng dành cho giao thông xanh, TP.HCM đang đặt cược lớn vào tương lai xe điện TP.HCM và mục tiêu giao thông xanh Việt Nam. Vấn đề không còn là "có hỗ trợ hay không", mà là hỗ trợ có chạm đúng lo âu của người dân: chi phí chuyển đổi, hạ tầng sạc điện, an toàn pin, bảo dưỡng, sinh kế và sự rõ ràng trong chính sách. Nếu người thu nhập thấp cảm thấy bị dồn vào thế phải bỏ xe xăng mà chưa có phương án thay thế khả thi, sức ép xã hội sẽ lớn hơn lợi ích môi trường. Thành phố đang tổ chức hội nghị phản biện đề án, khảo sát dư luận để nắm bắt mức độ đồng thuận, rào cản và kỳ vọng. Đây là cơ hội để điều chỉnh: nâng hỗ trợ cho nhóm dễ tổn thương, thiết kế gói tài chính linh hoạt (hỗ trợ lãi vay, đổi pin, thuê pin, chi phí sạc giai đoạn đầu), và đặc biệt là đẩy nhanh hạ tầng sạc ở nơi người dân sống và làm việc. Chỉ khi chính sách được nhìn thấy là công bằng và thuận tiện, 19.400 tỷ mới thực sự chuyển hóa thành những chiếc xe điện lăn bánh trên đường, chứ không chỉ nằm trên giấy.
