Kỷ lục xuất khẩu diesel và nghịch lý kho dự trữ cạn kiệt
Cuộc khủng hoảng diesel hiện nay là tình huống trong đó Mỹ đẩy mạnh xuất khẩu dầu diesel lên mức kỷ lục để hưởng lợi từ nhu cầu toàn cầu tăng vọt, nhưng đồng thời để kho dự trữ trong nước rơi xuống mức thấp nhất theo mùa kể từ năm 1996, khiến nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu cho các hoạt động kinh tế và sưởi ấm mùa Đông tăng rõ rệt.
Theo số liệu mới nhất, tuần trước Mỹ đã xuất khẩu trung bình 1,9 triệu thùng dầu diesel mỗi ngày, vượt mức kỷ lục trước đó trong mùa Xuân và liên tục giữ trên 1,5 triệu thùng/ngày trong 5 tuần liên tiếp, cho thấy cơn “khát” nhiên liệu tinh chế của thế giới đang cực kỳ gay gắt. Thế nhưng mặt trái là sản lượng diesel trong nước giảm, kéo theo dự trữ nhóm dầu chưng cất – bao gồm diesel – xuống mức thấp nhất theo mùa kể từ năm 1996 và thấp hơn 12% so với trung bình 5 năm. Nói cách khác, xuất khẩu dầu diesel Mỹ đang được ưu tiên hơn an ninh năng lượng nội địa.
Vì sao thế giới khát diesel và nhà máy lọc dầu Mỹ thành “ngôi sao bất đắc dĩ”
Đằng sau cơn sốt diesel là một chuỗi cú sốc địa chính trị và kỹ thuật mà ít quốc gia nào đủ sức chống chịu. Các xung đột ở Trung Đông và eo biển Hormuz đã làm đứt gãy dòng sản phẩm tinh chế, trong khi các cuộc tấn công bằng drone vào các cơ sở lọc dầu ở Nga khiến công suất lọc giảm, buộc nước này hạn chế xuất khẩu diesel. Trung Quốc lại duy trì hạn mức xuất khẩu nhiên liệu chặt chẽ, khiến lượng diesel đưa ra thị trường thế giới giảm thêm. Diễn biến tại các nhà máy lọc dầu đang tạo ra một đợt khan hiếm riêng biệt, mang đến nguy cơ về một cú sốc năng lượng diện rộng trong thời gian tới.
Trong bối cảnh đó, nhà máy lọc dầu Mỹ trở thành điểm đến của lợi nhuận. Biên lợi nhuận lọc dầu tăng mạnh, khiến các nhà máy lọc dầu Mỹ đồng loạt tăng công suất để tận dụng mức lợi nhuận kỷ lục. Nhưng đây cũng là cái bẫy: đặc thù ngành chế biến khiến các nhà máy lọc dầu không thể dễ dàng hay nhanh chóng chuyển đổi công suất giữa các loại sản phẩm, nên bất kỳ sự cố hay dồn nén nhu cầu nào cũng ngay lập tức gây thiếu hụt. Nói cách khác, hệ thống lọc dầu Mỹ đang hoạt động như một chiếc máy nén lò xo, nén càng chặt thì rủi ro bật ngược càng lớn.
Kho dự trữ diesel thấp: rủi ro khủng hoảng cung ứng năng lượng ngay trên sân nhà
Điểm đáng lo không phải là Mỹ xuất khẩu, mà là họ xuất khẩu trong khi dự trữ diesel thấp tới mức báo động. Dữ liệu thị trường cho thấy tồn kho các sản phẩm chưng cất tại Mỹ, bao gồm diesel và dầu sưởi, chỉ quanh 107,2 triệu thùng – mức thấp nhất tại thời điểm này trong năm suốt gần ba thập kỷ, khiến thị trường hầu như không còn “đệm chống sốc” trước biến cố mới. Song song đó, các quốc gia xuất khẩu lớn khép chặt nguồn cung: Nga gia hạn hạn chế xuất khẩu xăng và diesel đến tháng 1/2027, còn Trung Quốc duy trì các hạn chế xuất khẩu nhiên liệu, rút bớt hàng triệu thùng sản phẩm tinh chế khỏi thị trường.
Trong bối cảnh này, việc xuất khẩu dầu diesel Mỹ ở mức kỷ lục chẳng khác nào xả bớt "bình oxy" của chính mình cho thế giới. Xuất khẩu giúp Mỹ hưởng lợi từ giá cao và củng cố vị thế nhà cung cấp nhiên liệu tinh chế, nhưng cũng đẩy rủi ro thiếu hụt trong nước khi mùa Thu–Đông – giai đoạn tiêu thụ cao – đang đến gần. Nếu một sự cố mới tại nhà máy lọc dầu hoặc tuyến vận tải xảy ra, khủng hoảng cung ứng năng lượng sẽ không còn là kịch bản xa vời, mà là cú sốc trực diện với người tiêu dùng Mỹ.
Người tiêu dùng trả giá: từ giá dầu diesel đến chi phí sinh hoạt
Cơn sốt diesel không dừng ở biểu đồ giá; nó chảy thẳng vào ví tiền người dân. Giá diesel – loại nhiên liệu sống còn với vận tải hàng hóa, nông nghiệp, xây dựng và sản xuất công nghiệp – đang tăng nhanh hơn nhiều so với dầu thô, cho thấy rủi ro khủng hoảng cung ứng năng lượng tập trung ở khâu lọc dầu chứ không phải giếng dầu. Hợp đồng tương lai diesel bán buôn tại Mỹ đã tăng mạnh trong tháng 7, còn biên lợi nhuận lọc dầu diesel tại châu Âu tăng gần 10%, báo hiệu áp lực giá chưa hề giảm.
Mối lo lớn nhất của giới phân tích là tác động dây chuyền đến nền kinh tế thực: tình trạng thiếu hụt diesel đánh thẳng vào chi phí vận hành chuỗi cung ứng, từ xe tải đường dài, tàu biển, máy móc nông nghiệp đến máy bay thương mại. Khi giá dầu diesel và chi phí vận tải tăng, doanh nghiệp khó có lựa chọn nào khác ngoài việc đẩy chi phí sang người tiêu dùng thông qua giá hàng hóa. Diễn biến tại các nhà máy lọc dầu đang tạo ra một đợt khan hiếm riêng, mang theo nguy cơ về một cú sốc năng lượng diện rộng trong thời gian tới – và người cuối cùng chịu thiệt sẽ là các hộ gia đình.
Bài toán cân bằng: Mỹ phải chọn giữa lợi nhuận và an ninh năng lượng
Câu chuyện xuất khẩu dầu diesel Mỹ hiện nay không chỉ là một con số kỷ lục, mà là bài kiểm tra năng lực quản lý rủi ro của cả hệ thống. Các tập đoàn dầu khí lớn nhận định thị trường diesel và các sản phẩm tinh chế vẫn cực kỳ tiềm năng, giá có thể duy trì cao trong nửa cuối năm do xung đột và hạn chế xuất khẩu. Nhưng nếu Washington tiếp tục để thị trường dẫn dắt hoàn toàn, không có một chiến lược rõ ràng cho dự trữ nội địa, Mỹ đang tự đẩy mình vào thế phụ thuộc vào may mắn.
Oilprice nhận xét rằng cân bằng giữa xuất khẩu và dự trữ nội địa đang trở thành bài toán khó đối với Mỹ: xuất khẩu kỷ lục giúp nước này hưởng lợi từ giá cao, nhưng cũng làm tăng rủi ro thiếu hụt trong nước khi mùa Đông đến gần. Giải pháp không thể chỉ là kêu gọi nhà máy lọc dầu tăng công suất – vốn đã gần sát trần – mà cần một quy tắc ưu tiên an ninh năng lượng nội địa, thậm chí là cơ chế linh hoạt hạn chế xuất khẩu khi dự trữ xuống ngưỡng nguy hiểm. Nếu Mỹ không sớm đặt ra các “lằn ranh đỏ” cho kho dự trữ diesel, khủng hoảng cung ứng năng lượng có thể sẽ bùng nổ ngay tại một trong những nền kinh tế lớn nhất thế giới.
