Lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel: giải pháp cấp tốc cho vấn đề mang tính hệ thống
Lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel là một biện pháp can thiệp hành chính trong đó chính phủ tạm thời hoặc hoàn toàn ngừng cho phép doanh nghiệp bán dầu diesel ra thị trường nước ngoài, nhằm dồn nguồn cung về thị trường nội địa để hạ nhiệt giá nhiên liệu, nhưng đồng thời có nguy cơ đẩy phần còn lại của thế giới, đặc biệt là các đồng minh phụ thuộc nhập khẩu, vào tình trạng thiếu hụt và biến động giá mạnh hơn. Đây chính là phương án mà chính quyền Tổng thống Donald Trump đang “nghiêm túc xem xét” để đối phó với giá dầu diesel Mỹ lập kỷ lục.
Điểm mấu chốt trong chính sách Trump năng lượng lần này không phải là an ninh năng lượng dài hạn, mà là mục tiêu chính trị rất ngắn hạn: kéo giá trong nước xuống trước sức ép cử tri, nông dân và ngành vận tải. Khi trả lời phỏng vấn bên lề giải golf Presidents Cup, ông Trump thừa nhận đang cân nhắc cấm xuất khẩu dầu diesel để hạ giá, dù ông biết điều đó có thể khiến giá xăng cho ô tô tăng. Nói cách khác, Nhà Trắng sẵn sàng hy sinh cân bằng thị trường tổng thể để đổi lấy sự dễ chịu tức thời cho một nhóm cử tri trọng yếu.
Vì sao giá dầu diesel Mỹ bùng nổ và Texas phải ban bố tình trạng khẩn cấp
Đề xuất cấm xuất khẩu dầu diesel không xuất hiện trong khoảng trống. Thị trường nhiên liệu toàn cầu đang bị kéo căng bởi gián đoạn dòng chảy qua eo biển Hormuz và các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu Nga, nhà xuất khẩu diesel lớn thứ hai thế giới. Khi nguồn cung quốc tế bị bóp nghẹt, Mỹ – nước xuất khẩu dầu diesel lớn nhất – trở thành nhà cung cấp cuối cùng, với xuất khẩu từng vọt lên gần 2 triệu thùng/ngày trong một tuần gần đây.
Ngay trên đất Mỹ, cú sốc giá đã biến thành khủng hoảng chính trị. Texas phải ban bố tình trạng khẩn cấp 30 ngày, có thể gia hạn vô thời hạn, vì giá dầu diesel tăng cao và nguy cơ thiếu nhiên liệu. Thống đốc Greg Abbott thẳng thắn cảnh báo nông nghiệp và vận tải hàng hóa của Texas “phụ thuộc hoàn toàn vào dầu diesel”, giá ở mức kỷ lục đang đẩy hai ngành vào thế rủi ro và làm tăng chi phí của mọi gia đình. Bang này phải nới lỏng hàng loạt quy định: cho dùng dầu diesel nhuộm màu trên đường công cộng, đình chỉ yêu cầu phát thải thấp và tăng giới hạn trọng tải xe chở nhiên liệu, nông sản, gỗ. Texas đang chữa cháy bằng cách bơm thêm dầu ra thị trường – còn Trump lại muốn chặn dầu ra nước ngoài.
Goldman Sachs: giảm giá tức thì nhưng phá vỡ chuỗi cung ứng nhiên liệu
Nếu nhìn thuần túy từ góc độ giá dầu diesel Mỹ, lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel có vẻ hấp dẫn. Trong báo cáo mới, Goldman Sachs ước tính chừng nào các kho chứa còn đủ công suất, mỗi tuần áp dụng lệnh cấm có thể kéo giá bán lẻ diesel bình quân tại Mỹ giảm khoảng 4% so với mức hiện tại. Đây là con số đủ để bất kỳ chính trị gia nào hào hứng tuyên bố chiến thắng. Nhưng chính Goldman Sachs cũng nhấn mạnh: lợi ích này chỉ là tạm thời, và cái giá phải trả sẽ ngày một lớn nếu lệnh cấm kéo dài.
Vấn đề nằm ở cấu trúc sản xuất nhiên liệu: diesel, xăng và nhiên liệu máy bay phần lớn được sản xuất đồng thời. Một khi kho chứa diesel bị lấp đầy mà không thể xuất khẩu, các nhà máy lọc dầu buộc phải cắt giảm tổng công suất, làm giảm cả nguồn xăng. Goldman Sachs tính toán rằng từ thời điểm đó, mỗi tuần duy trì lệnh cấm sẽ tạo áp lực tăng mạnh giá xăng Mỹ. Nói cách khác, chính sách Trump năng lượng dùng để cứu người dùng diesel sẽ quay sang trừng phạt người lái xe và ngành hàng không. Khi lệnh cấm được dỡ bỏ, giá diesel Mỹ sẽ nối lại với giá thế giới, nhiều khả năng bật tăng trở lại, trong khi giá ở các thị trường khác lại giảm. Đó là vòng xoáy bất ổn do bàn tay nhà nước tự tạo ra.
Đồng minh lãnh đủ: tác động năng lượng toàn cầu và lựa chọn khó của Nhà Trắng
Nếu Mỹ chặn xuất khẩu, cơn đau đầu không chỉ ở Washington. Việc dừng xuất khẩu sẽ khiến các đồng minh như Brazil, Anh và đặc biệt là châu Âu phải khẩn cấp săn nguồn dầu diesel thay thế để bù vào phần thiếu hụt từ nhà cung cấp lớn nhất thế giới. Các tổ chức phân tích cảnh báo chi phí thay thế sẽ tăng và tạo thêm áp lực lên giá nhiên liệu toàn cầu. Goldman Sachs dự báo mỗi tuần Mỹ áp dụng lệnh cấm xuất khẩu sẽ đẩy giá bán buôn diesel châu Âu tăng khoảng 2%, dù việc giải phóng từ kho dự trữ dầu mỏ chiến lược có thể chỉ bù được một nửa mức tăng này.
Không ngạc nhiên khi trong nước Mỹ, hơn 30 nhóm doanh nghiệp, năng lượng và sản xuất đã đồng loạt phản đối, cho rằng lệnh cấm sẽ làm sản lượng nhiên liệu giảm, nguồn cung khan hiếm hơn và chi phí của gia đình, nông dân, tài xế xe tải Mỹ tăng lên. Bộ trưởng Năng lượng Chris Wright cũng chê đây là một “công cụ thô” không hiệu quả, đồng thời khẳng định Nhà Trắng đang nghiêng về các biện pháp hạn chế chứ không phải cấm hoàn toàn. Đội ngũ cố vấn kinh tế – gồm Kevin Hassett, Scott Bessent và Jamieson Greer – phải phân tích cả kịch bản cấm tạm thời lẫn hạn chế một phần xuất khẩu. Trong khi nông dân muốn được ưu tiên nguồn diesel cho mùa thu hoạch, các đồng minh thì lo ngại bị bỏ rơi giữa trận chiến năng lượng.
Kết luận: Mỹ có chấp nhận trở thành "người phá luật" của thị trường năng lượng?
Từ góc nhìn chính trị nội địa, ý tưởng cấm xuất khẩu dầu diesel là một lời hứa dễ truyền thông: nhà lãnh đạo ra tay, giá dầu diesel Mỹ giảm, cử tri bớt giận. Nhưng khi đặt trong bức tranh rộng hơn của tác động năng lượng toàn cầu, đó là một canh bạc nguy hiểm. Mỹ đang là nhà cung cấp cuối cùng giữ thị trường không rơi vào hỗn loạn; nếu nước này đóng van, cú sốc sẽ vượt xa vài phần trăm giảm giá tạm thời.
Thế khó của chính quyền Trump nằm ở chỗ: hoặc chấp nhận giá dầu diesel cao trong ngắn hạn, kết hợp các biện pháp mềm hơn như miễn thuế tiêu thụ đặc biệt và nới lỏng quy định để bảo vệ nông dân, vận tải; hoặc dùng lệnh cấm xuất khẩu dầu diesel như một búa tạ, đánh vỡ chuỗi cung ứng nhiên liệu vốn đã mong manh và gửi tín hiệu xấu tới đồng minh về mức độ tin cậy của Mỹ trong vai trò đối tác năng lượng. Với cảnh báo rõ ràng từ Goldman Sachs rằng lợi ích ban đầu của lệnh cấm sẽ nhanh chóng chuyển thành hệ lụy bất lợi, câu hỏi không còn là “có làm được hay không”, mà là “Mỹ có sẵn sàng chịu trách nhiệm cho cú sốc mà mình tạo ra hay không?”.
