Nghịch lý: dầu thô kỷ lục, giá diesel vẫn leo thang
Nghịch lý giá diesel tăng vọt dù sản lượng dầu thô Mỹ lập kỷ lục là hiện tượng cho thấy nút thắt của thị trường năng lượng nằm ở khâu lọc dầu và cấu trúc cung cầu nhiên liệu tinh chế, chứ không phải ở lượng dầu thô được khai thác từ lòng đất. Mỹ đang khai thác dầu thô nhiều hơn bao giờ hết, với sản lượng dự kiến đạt trung bình 13,8 triệu thùng/ngày, vượt mức cao nhất trước đó. Thế nhưng giá diesel trung bình vẫn cao hơn 71% so với cùng kỳ năm trước. Khoảng cách này không chỉ là câu chuyện kỹ thuật của ngành dầu khí; nó đang trở thành một cú sốc chi phí lan rộng khắp kinh tế Mỹ, đẩy giá nhiên liệu lên mức mà người tiêu dùng và doanh nghiệp chưa từng trải nghiệm trong lịch sử gần đây.
Một thùng dầu thô không biến thành một thùng diesel theo ý muốn
Cốt lõi của vấn đề là sản lượng dầu thô Mỹ tăng không tự động biến thành nguồn cung diesel dồi dào. Dầu thô và dầu diesel không thể thay thế trực tiếp cho nhau; dầu thô phải qua nhà máy lọc dầu mới trở thành diesel, xăng, nhiên liệu máy bay hay dầu sưởi mà thị trường thực sự dùng. Một thùng dầu thô tiêu chuẩn chỉ cho ra khoảng 11–13 gallon sản phẩm chưng cất có hàm lượng lưu huỳnh cực thấp, phần lớn dùng làm dầu diesel hoặc dầu sưởi, trong khi xăng chiếm gần 19–20 gallon. Năm gần đây, sản phẩm chưng cất chỉ chiếm khoảng 30% tổng sản lượng đầu ra, còn xăng gần 46%. Một nhà máy được thiết kế với tỷ trọng 30% sản phẩm chưng cất không thể tăng gấp đôi tỷ lệ này chỉ vì giá diesel tăng cao. Nói cách khác, cấu hình kỹ thuật của nhà máy lọc dầu đã “khóa cứng” mức trần sản lượng diesel trong ngắn hạn.
Nhà máy lọc dầu căng hết công suất nhưng vẫn thiếu diesel
Ngay cả khi muốn, các nhà máy lọc dầu cũng không còn nhiều dư địa để tăng thêm sản lượng diesel. Trong quý III, các nhà máy lọc dầu Mỹ vận hành khoảng 96% công suất, mức rất cao đối với một ngành đòi hỏi bảo dưỡng định kỳ. Diesel crack spread – chênh lệch giữa giá diesel và dầu thô đầu vào – tăng lên mức đặc biệt hấp dẫn, buộc các nhà máy chạy hết mức có thể. Nhưng khi đã ở vùng 90–96% công suất, phần công suất nhàn rỗi gần như biến mất, trong khi các đợt dừng máy để bảo dưỡng vẫn là bắt buộc. Tổng công suất chưng cất dầu thô khí quyển của Mỹ còn giảm nhẹ xuống khoảng 18,2 triệu thùng/ngày, thấp hơn khoảng 250.000 thùng/ngày so với một năm trước. Đầu tư mở rộng công suất lọc dầu đòi hỏi hàng tỷ USD, nhiều năm chuẩn bị và đối mặt rủi ro chính sách môi trường, nên ngành không thể phản ứng nhanh như việc khoan thêm giếng dầu.
Thiếu hụt mang tính toàn cầu và cú sốc lan khắp kinh tế Mỹ
Giá diesel tăng 71% trong khi dầu thô chỉ tăng khoảng 56% cho thấy thị trường nhiên liệu tinh chế bị siết chặt hơn nhiều so với thị trường dầu thô. Năng lực lọc dầu tại Trung Đông, Nga và Trung Quốc bị gián đoạn khiến nguồn cung sản phẩm chưng cất toàn cầu suy giảm, kéo tồn kho tại Mỹ xuống dưới vùng trung bình 5 năm và có nguy cơ rơi dưới 100 triệu thùng lần đầu sau hơn hai thập niên. Trong bối cảnh đó, nhà máy lọc dầu Mỹ tăng mạnh xuất khẩu vì người mua quốc tế chấp nhận trả giá cao. Diesel là đầu vào của xe tải, máy móc nông nghiệp và sản xuất công nghiệp, nên mỗi cú nhảy giá đều nhanh chóng đẩy chi phí vận tải và giá thành hàng hóa tăng lên. Các chỉ số giá tiêu dùng, giá sản xuất và khảo sát nhà quản trị mua hàng đều ghi nhận chi phí đầu vào leo thang. Cú sốc diesel vì thế không chỉ nằm ở trạm xăng mà lan sang mọi ngóc ngách của kinh tế Mỹ.
Khi giá diesel “dẫn dắt” lợi suất trái phiếu và lạm phát
Điểm đáng lo hơn là cú sốc diesel đang bẻ cong cả cách thị trường tài chính nhìn nhận lạm phát. Theo một chuyên gia nghiên cứu thị trường năng lượng, kể từ tháng 5, lợi suất trái phiếu chính phủ Mỹ kỳ hạn 10 năm lần đầu tiên có tương quan với giá diesel chặt chẽ hơn so với dầu thô. Lý do: giá nhiên liệu tinh chế cao làm kỳ vọng lạm phát bám trụ ở mức cao, khiến thị trường tin rằng Cục Dự trữ Liên bang sẽ giữ lập trường cứng rắn và tiếp tục nâng lãi suất. Khi đó, lợi suất trái phiếu tăng, kéo chi phí vay vốn của người dân và doanh nghiệp đi lên. Như vậy, giá diesel tăng cao không chỉ làm đắt đỏ mỗi chuyến xe tải hay mỗi mùa vụ nông nghiệp; nó còn đẩy chi phí tín dụng và nhiều hoạt động khác của nền kinh tế lên theo. Nói ngắn gọn, diesel đã trở thành “đường truyền” mới nối thị trường năng lượng với lạm phát và chính sách tiền tệ.
