Thả rùa quý hiếm: Từ câu chuyện lẻ tẻ đến mô hình bảo tồn chủ động
Thả rùa quý hiếm là chuỗi hoạt động cứu hộ, kiểm tra sức khỏe, lựa chọn sinh cảnh và tái thả có giám sát nhằm đưa các loài rùa nguy cấp trở lại môi trường sống tự nhiên, đồng thời củng cố quần thể ngoài tự nhiên cho mục tiêu bảo tồn lâu dài. Trong bối cảnh nhiều loài rùa bản địa suy giảm mạnh vì săn bắt và mất nơi sống, mỗi cá thể được trả về rừng không còn là một sự kiện đơn lẻ mà phản ánh cả một hệ thống bảo tồn đang dần trưởng thành. Những ca thả rùa răng Phú Thọ và rùa núi vàng Đà Nẵng cho thấy khi cộng đồng địa phương được trao vai trò trung tâm, bảo tồn rùa tự nhiên không chỉ là khẩu hiệu mà trở thành hành động cụ thể, có quy trình rõ ràng và kết quả có thể đo đếm.
Rùa răng Phú Thọ: Một cuộc giải cứu nhỏ, ý nghĩa lớn
Tại Phú Thọ, một cá thể rùa răng (Heosemys annandalii) nặng 4,5kg đã được UBND xã Lương Sơn phối hợp thả về rừng đặc dụng Khu bảo tồn thiên nhiên Thượng Tiến. Điểm khởi đầu lại đến từ cộng đồng: ngày 24.8, ông Nguyễn Xuân Cương phát hiện cá thể rùa đi lạc và tự nguyện giao nộp cho chính quyền. Câu chuyện này cho thấy thả rùa quý hiếm không thể tách rời ý thức người dân. Rùa răng thuộc nhóm IIB động vật rừng nguy cấp, quý hiếm và được pháp luật bảo vệ chặt chẽ, nên mỗi cá thể trở về rừng là một “mảnh ghép” trong phục hồi sinh thái rùa. Được thả vào sinh cảnh phù hợp với đặc tính loài ở rừng đặc dụng, cá thể rùa răng Phú Thọ có cơ hội sống sót cao hơn nhiều so với việc thả tự phát, thiếu đánh giá.
Rùa núi vàng Đà Nẵng và hành trình trở lại Cù Lao Chàm
Tại Đà Nẵng, một cá thể rùa núi vàng (Indotestudo elongata) khoảng 1,5kg, dài 30cm được bà Trần Thị Cúc ở thôn Bãi Làng phát hiện ngay trong khu dân cư và bàn giao cho cơ quan chức năng. Thay vì trở thành hàng hóa phi pháp, cá thể rùa núi vàng Đà Nẵng được đưa về đúng nơi nó thuộc về. Ban Quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Cù Lao Chàm phối hợp Hạt Kiểm lâm xã Tân Hiệp đã kiểm tra tình trạng cá thể rùa trước khi tái thả về vùng rừng có sinh cảnh tự nhiên phù hợp. Đây không phải trường hợp riêng lẻ: một cá thể rùa núi vàng khác nặng khoảng 3,5kg, dài gần 30cm cũng được thả về Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Hoạt khi sức khỏe ổn định. Những chuỗi sự kiện này cho thấy bảo tồn rùa tự nhiên đang dần hình thành một “quy chuẩn thực hành tốt” ở nhiều địa phương.
Quy trình kiểm tra sức khỏe: Điều kiện tiên quyết của phục hồi sinh thái rùa
Một bài học nổi bật từ các ca thả rùa quý hiếm gần đây là: quy trình kiểm tra sức khỏe và chuẩn bị trước khi thả quyết định thành bại của phục hồi sinh thái rùa. Tại Cù Lao Chàm, cá thể rùa núi vàng được kiểm tra tình trạng trước khi tái thả vào sinh cảnh phù hợp. Tại Phú Thọ, cá thể rùa răng chỉ được thả khi sức khỏe được đánh giá là tốt và khu vực rừng đặc dụng được xác định là thích hợp với đặc tính loài. Đây là bước chuyển quan trọng từ tư duy “thả là xong” sang “thả để sống được”. Quy trình bài bản không chỉ đảm bảo phúc lợi động vật mà còn tối ưu hóa cơ hội tái thiết quần thể ngoài tự nhiên, giúp các loài rùa nguy cấp thật sự hồi phục chứ không dừng lại ở những buổi thả mang tính biểu tượng.
Khi cộng đồng là tuyến đầu bảo tồn rùa tự nhiên
Điểm chung đáng chú ý nhất giữa rùa răng Phú Thọ và rùa núi vàng Đà Nẵng là khởi đầu đều đến từ hành động tự nguyện của người dân: ông Nguyễn Xuân Cương chủ động cứu hộ và giao nộp rùa răng, bà Trần Thị Cúc bàn giao rùa núi vàng cho cơ quan chức năng. Những trường hợp thả rùa thành công cho thấy sự phối hợp hiệu quả giữa cộng đồng địa phương và lực lượng kiểm lâm, ban quản lý khu bảo tồn, chính quyền xã. Lực lượng chức năng cũng yêu cầu đơn vị quản lý tiếp tục theo dõi, tăng cường tuần tra để bảo vệ cá thể rùa, ngăn chặn săn bắt, xâm hại. Đây là mảnh ghép cuối cùng nhưng rất quan trọng: nếu không có giám sát sau thả, nỗ lực bảo tồn dễ bị xóa sạch bởi bẫy thú và buôn bán trái phép. Điều cần lúc này là nhân rộng mô hình phối hợp này, biến thả rùa quý hiếm thành một phần thường xuyên của quản lý rừng, chứ không chỉ là tin tức hiếm hoi.
