Xuất khẩu thủy sản: Từ con số 8 tháng tới áp lực mục tiêu năm
Xuất khẩu thủy sản là hoạt động bán các sản phẩm từ khai thác và nuôi trồng thủy sản ra thị trường quốc tế, phản ánh sức cạnh tranh của ngành nông nghiệp, khả năng thích ứng chính sách thương mại và năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn chất lượng, an toàn, truy xuất nguồn gốc cũng như yêu cầu phát triển bền vững của từng thị trường nhập khẩu.8 tháng đầu năm, xuất khẩu thủy sản của Việt Nam đạt khoảng 7,94-8 tỷ USD theo các thống kê khác nhau, tương ứng mức tăng trưởng 10,9-11,8% so với cùng kỳ, qua đó tạo nền tảng cho mục tiêu 12,5 tỷ USD cả năm nhưng cũng phơi bày áp lực tăng tốc trong quý IV. Đà tăng đã chậm lại so với 7 tháng, trong khi các thị trường truyền thống như Mỹ và EU cho thấy rõ dấu hiệu suy yếu. Điều này buộc chiến lược tăng trưởng xuất khẩu không thể dựa trên quán tính mà phải chủ động tái cấu trúc thị trường, sản phẩm và hồ sơ thương mại.
Thị trường châu Á: Tâm điểm mới của tăng trưởng xuất khẩu
Điểm nhấn lớn nhất của bức tranh tăng trưởng xuất khẩu thủy sản hiện nay là sự chuyển trục rõ rệt sang thị trường châu Á, đặc biệt Trung Quốc – Hồng Kông và ASEAN. Khi Mỹ và EU suy yếu, hai khu vực này không chỉ bù đắp đơn hàng giảm mà còn mở ra một bản đồ thương mại thủy sản mới, nơi các yêu cầu về truy xuất nguồn gốc, thuế thương mại và phát triển bền vững ngày càng mang tính quyết định đối với sức cạnh tranh doanh nghiệp. 8 tháng, riêng Trung Quốc – Hồng Kông đã mang về hơn 2 tỷ USD, chiếm khoảng một phần tư kim ngạch và đóng góp trên 60% phần tăng của toàn ngành, cho thấy việc “đọc đúng” nhu cầu tôm, cá tra, cua ghẹ và cá biển ở thị trường này là lựa chọn chiến lược chứ không phải may mắn. ASEAN cũng tăng mạnh, khẳng định xuất khẩu thủy sản không còn xoay quanh vài thị trường chủ lực như trước.
Cơ cấu mặt hàng: Tôm dẫn dắt, cá tra chia lửa, hải sản tăng chọn lọc
Nếu tăng trưởng xuất khẩu là cuộc đua, tôm đang là tay đua dẫn đầu nhưng đồng thời phải gánh nhiều rủi ro nhất. Trong 8 tháng, tôm chiếm khoảng 41% tổng kim ngạch, song được kéo chủ yếu bởi thị trường châu Á, trong đó Trung Quốc – Hồng Kông tăng gần 40% và ASEAN, Nhật Bản, Hàn Quốc đều tăng hai chữ số. Ở chiều ngược lại, thuế Điều 301 và rà soát chống bán phá giá tại Mỹ đang khiến tôm Việt trở nên đắt hơn đối thủ, làm lung lay vị thế ở thị trường vốn được xem là “thước đo” chất lượng. Cá tra có câu chuyện tương tự: suy yếu nặng ở Mỹ vì thuế chống bán phá giá, nhưng tăng ở Trung Quốc, EU và các thị trường ngách, cho thấy doanh nghiệp đã linh hoạt chuyển hướng đơn hàng. Các nhóm mực, bạch tuộc, cua ghẹ tăng trưởng chọn lọc, phản ánh khả năng tận dụng những khoảng trống nguồn cung tại Hàn Quốc, Trung Quốc và một số thị trường khác.
Thương mại thủy sản đang đổi luật chơi: Từ sản lượng sang hồ sơ và chuẩn bền vững
Điều đáng nói nhất không phải ở con số tăng trưởng xuất khẩu, mà ở cách luật chơi thương mại thủy sản đang âm thầm thay đổi. Tăng trưởng xuất khẩu thủy sản đang chuyển từ cuộc đua về sản lượng sang cuộc đua về thị trường, hồ sơ và khả năng đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững. Thuế thương mại, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận nghề cá, đánh giá tác động môi trường… đang dần trở thành “giấy thông hành” thay vì chi tiết phụ. Từ góc độ phát triển bền vững, những yêu cầu này cho thấy doanh nghiệp thủy sản không thể chỉ cạnh tranh bằng giá. Ai đi trước trong chuẩn hóa vùng nuôi, minh bạch chuỗi cung ứng và số hóa dữ liệu sẽ chiếm lợi thế khi các thị trường tăng kiểm soát. Ngược lại, nếu tiếp tục tư duy bán hàng theo lối “mua – bán – giao”, ngành dễ rơi vào thế bị động trước các cú sốc chính sách như thuế chống bán phá giá hay hàng rào kỹ thuật mới.
Tăng tốc quý IV: Không chỉ chạy theo mục tiêu 12,5 tỷ USD
Ba kịch bản xuất khẩu thủy sản cho thấy mục tiêu trên 12,5 tỷ USD không nằm ngoài tầm tay, nhưng sẽ chỉ đạt được nếu ngành coi quý IV là thời điểm tái định hình chiến lược chứ không đơn thuần “chạy số”. Ở kịch bản tích cực, điều kiện tiên quyết là tháo gỡ rào cản tại Mỹ; ở kịch bản cơ sở, Trung Quốc phải giữ đà tăng, CPTPP ổn định và Mỹ, EU không giảm thêm; còn ở kịch bản thận trọng, đơn hàng suy giảm và cạnh tranh tôm từ Ecuador khiến tăng trưởng chỉ nhích nhẹ. Về bản chất, cuộc chơi giờ phụ thuộc vào khả năng đa dạng hóa thị trường châu Á, đầu tư vào hồ sơ truy xuất, và chủ động đàm phán chính sách thương mại. Nếu làm được, mốc 12,5 tỷ USD sẽ không chỉ là thành tích nhất thời, mà là bước đệm để ngành thủy sản xây dựng một bản đồ thương mại mới, ít phụ thuộc hơn vào vài thị trường và có nền tảng bền vững hơn.
