Khoản đầu tư 500 triệu USD: Tín hiệu quyết tâm nhưng không phải đột phá
Chủ đề chính của bài viết này là việc Mỹ rót vốn cho chuỗi cung ứng pin trong nước nhằm giảm pin Trung Quốc phụ thuộc, qua đó hướng tới sản xuất pin độc lập và bảo đảm nguồn khoáng sản pin Mỹ cho các ngành năng lượng và giao thông trong tương lai gần. Chính quyền Tổng thống Donald Trump đang tìm cách xây dựng chuỗi cung ứng pin Mỹ để giảm sự phụ thuộc vào Trung Quốc, thông qua việc cấp vốn cho các mắt xích từ khoáng sản, vật liệu đến sản xuất và tái chế. Bộ Năng lượng cấp tài trợ cho 7 công ty hoạt động trong khoáng sản, vật liệu pin, sản xuất và tái chế, nằm trong nỗ lực rộng hơn nhằm bảo đảm nguồn cung các khoáng sản quan trọng. Tuy nhiên, theo giới phân tích và lãnh đạo doanh nghiệp, số vốn hiện tại được đánh giá là rất nhỏ so với mức cần thiết để làm suy giảm đáng kể sự chi phối của Trung Quốc đối với ngành pin. Điều này cho thấy đây mới là bước khởi động mang tính chính trị, chưa phải điểm ngoặt chiến lược.
Vì sao Mỹ phải cấp tốc thoát khỏi sự thống trị pin của Trung Quốc?
Động lực thực sự phía sau gói tài trợ cho chuỗi cung ứng pin Mỹ là nỗi lo an ninh kinh tế và công nghệ trước vị thế áp đảo của Trung Quốc. Nước này hiện chiếm hơn một nửa thị trường toàn cầu tại nhiều mắt xích trong chuỗi cung ứng pin, từ khoáng sản thô và hóa chất đến các sản phẩm hoàn chỉnh như xe điện và hệ thống lưu trữ năng lượng. Trung Quốc không chỉ là nhà cung cấp lớn đối với nhiều loại khoáng sản quan trọng như than chì, mà còn thống lĩnh khâu tinh luyện và chế biến; thị phần tinh luyện khoáng sản của họ đã tăng mạnh kể từ năm 2020. Một quotable đáng chú ý là việc Trung Quốc sản xuất khoảng 85% vật liệu hoạt tính cực dương và hơn 90% vật liệu hoạt tính cực âm dùng cho pin xe điện, sau đó sản xuất khoảng 80% sản lượng pin toàn cầu. Khi Bắc Kinh áp đặt kiểm soát xuất khẩu nghiêm ngặt đối với đất hiếm và nhiều loại khoáng sản, rủi ro đối với các nền kinh tế phụ thuộc vào pin Trung Quốc phụ thuộc càng bị phơi bày rõ.
Khoản vốn nhỏ trong cuộc chơi hàng trăm tỷ USD và hàng thập kỷ
Nếu nhìn thẳng vào bức tranh cạnh tranh, khoản tài trợ 500 triệu USD không đủ để thu hẹp nhanh khoảng cách công nghệ và sản xuất với Trung Quốc. Các chuyên gia và lãnh đạo doanh nghiệp nhận định nguồn vốn dành cho nỗ lực này còn quá nhỏ so với số tiền cần thiết để giảm đáng kể sự chi phối của Trung Quốc đối với ngành pin. Tu Le, nhà sáng lập Sino Auto Insights, nhấn mạnh rằng để xây dựng một chuỗi cung ứng toàn diện với quy mô như Trung Quốc sẽ cần nhiều thập kỷ và hàng chục, nếu không muốn nói là hàng trăm tỷ USD. Trong khi đó, Mỹ chỉ có khoảng 5–7 năm để trở nên cạnh tranh, theo nhận định này. Vấn đề không chỉ là tiền, mà còn là sự bền bỉ về chính sách: nhiều biện pháp hỗ trợ chuỗi cung ứng pin dưới thời chính quyền Biden đã bị đảo ngược hoặc thay đổi, khiến quỹ đạo đầu tư thiếu ổn định. Với nhịp chính sách như vậy, rất khó kỳ vọng chuỗi sản xuất pin độc lập có thể hình thành nhanh chóng.
Nhắm đúng mắt xích: Tinh luyện, vật liệu và tái chế có đủ tạo khác biệt?
Dù quy mô vốn còn hạn chế, cách phân bổ cho thấy Mỹ hiểu rõ mình phải tấn công vào đâu trong chuỗi cung ứng. Một số doanh nghiệp được tài trợ đang tập trung vào những khâu mà Trung Quốc có vị thế lớn: Coreshell Technologies nhận vốn để sản xuất cực âm pin từ silicon có nguồn gốc trong nước thay cho than chì nhập khẩu từ Trung Quốc, còn Lilac Solutions phát triển phương pháp chiết xuất lithium từ nước muối, tránh được công đoạn tinh luyện phổ biến khi khai thác từ quặng đá cứng. Theo CEO Lilac Solutions, khoảng 95% hoạt động chế biến quặng spodumene – nguồn lithium chủ chốt – hiện diễn ra tại Trung Quốc, minh hoạ mức độ tập trung đáng báo động. Song song đó, chương trình của Bộ Năng lượng được thiết kế nhằm bảo đảm nguồn cung các khoáng sản quan trọng và vật liệu trung gian, đúng nơi IEA cảnh báo các nước như Mỹ đang thiếu đầu tư, tạo ra rủi ro ngày càng lớn đối với an ninh nguồn cung toàn cầu.
Triển vọng thập kỷ tới: Hướng đi đúng nhưng cần chính sách dài hơi
Điều tích cực là gói tài trợ này cho thấy Mỹ không chấp nhận tiếp tục phụ thuộc vào chuỗi cung ứng pin Trung Quốc trong im lặng. Theo nhận định được trích dẫn, trong thập kỷ tới, Mỹ có thể chứng kiến sản lượng lithium, vật liệu cực âm và tế bào pin trong nước tăng lên nếu các chương trình hiện tại được duy trì. Tuy vậy, triển vọng đó phụ thuộc vào việc các chính quyền kế tiếp có giữ ổn định chiến lược sản xuất pin độc lập hay không. Việc nhiều chính sách thúc đẩy chuỗi cung ứng pin từng là ưu tiên lớn của chính quyền Biden đã bị đảo ngược dưới thời Tổng thống Trump cho thấy rủi ro mang tính chu kỳ. Nếu Mỹ muốn xây dựng chuỗi cung ứng pin Mỹ vững chắc, giảm pin Trung Quốc phụ thuộc và bảo đảm nguồn khoáng sản pin Mỹ, họ cần không chỉ thêm vốn mà còn một lộ trình lâu dài, nhất quán trong ít nhất một thập kỷ. 500 triệu USD là lời mở đầu, không phải hồi kết.
