Du lịch ẩm thực Việt: từ món quà mang về đến trải nghiệm tại chỗ
Du lịch ẩm thực Việt là hình thức du lịch trong đó đặc sản địa phương, quy trình sản xuất và câu chuyện văn hóa ẩm thực được thiết kế thành những trải nghiệm ẩm thực trọn vẹn, giúp du khách không chỉ ăn ngon mà còn hiểu cội nguồn, tham gia vào các công đoạn chế biến và tương tác với cộng đồng bản địa. Thay vì mua vài chai nước mắm hay ký gạo, xu hướng mới là ở lại lâu hơn, đi sâu hơn và trả tiền cho tri thức, cảm xúc. Đây là bước chuyển mang tính chiến lược: đưa ẩm thực từ vai trò “phụ họa” thành trụ cột của du lịch, đồng thời mở lối cho nông sản Việt bước vào thị trường giá trị gia tăng cao, gắn với thương hiệu và bản sắc.
Phú Quốc: nước mắm, hồ tiêu và hệ sinh thái OCOP làm trục xoay
Phú Quốc đang chứng minh rằng muốn du lịch bền vững thì phải bắt đầu từ đặc sản địa phương. Hòn đảo này phát triển hệ sinh thái “du lịch – thương mại – nông lâm ngư nghiệp” trong đó sản phẩm OCOP là trung tâm, kết nối nông nghiệp, chế biến thực phẩm và dịch vụ du lịch để tạo tăng trưởng bền vững. Theo cơ quan chuyên môn, Phú Quốc đã có 68 sản phẩm OCOP từ 18 cơ sở, gồm 45 sản phẩm 3 sao, 14 sản phẩm 4 sao và 9 sản phẩm 5 sao. Đây không phải là cuộc chơi về số lượng, mà là cuộc cách mạng từ bán nguyên liệu sang chế biến sâu, bao bì hiện đại. Các nhà thùng nước mắm Phú Quốc đầu tư hệ thống HACCP, ISO, lọc và chiết rót bán tự động để vẫn giữ tinh hoa nghề trăm năm nhưng đạt chuẩn quốc tế.
Điều đáng nói là OCOP không dừng ở chứng nhận. Du khách có thể tham quan nhà thùng nước mắm, vườn tiêu, rừng sim, trại nuôi ngọc trai, biến đặc sản thành hành trình trải nghiệm thay vì chỉ là món quà lưu niệm. Khải Hoàn – một trong những doanh nghiệp nước mắm lớn – tham gia chương trình OCOP từ năm 2020 và hiện duy trì ba sản phẩm 5 sao, tiếp tục đăng ký thêm dòng cao cấp. Câu chuyện không còn là “bán càng nhiều chai càng tốt”, mà là biến nước mắm Phú Quốc thành đại sứ văn hóa, xuất hiện trên bàn ăn du khách và trong bếp của các đầu bếp chuyên nghiệp. Nếu Phú Quốc kiên trì kế hoạch tiếp tục nâng chất, phát triển sản phẩm mới, mở rộng du lịch nông nghiệp và đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc, nước mắm Phú Quốc sẽ không chỉ là gia vị mà là thương hiệu du lịch ẩm thực Việt có sức nặng trên bản đồ quốc tế.
Lấp Vò: biến hạt gạo Ngọc Đỏ Hương Dứa thành tour khép kín
Nếu Phú Quốc lấy biển và nước mắm làm điểm tựa, thì Lấp Vò (Đồng Tháp) chọn cánh đồng lúa Ngọc Đỏ Hương Dứa và món củ ấu dân dã làm trung tâm của một chuỗi du lịch trải nghiệm khép kín. Mô hình du lịch trải nghiệm nông nghiệp ở đây kết hợp quy trình canh tác giống lúa đặc sản với tinh hoa ẩm thực bản địa, tạo ra dạng du lịch ẩm thực Việt mang màu sắc rất “miệt vườn” nhưng đầy tính thời đại. Bà con nông dân Hợp tác xã Giống Nông nghiệp Định An không còn chỉ là người sản xuất vô danh; họ trở thành hướng dẫn viên bản địa, trực tiếp hướng dẫn du khách xới đất, làm mạ, cấy lúa và thăm xưởng xay xát nhỏ.
Giống lúa Ngọc Đỏ Hương Dứa – được lai tạo và phục tráng trong hơn 10 năm – mang hàm lượng canxi và sắt cao, được bao tiêu với giá 9.500 đồng/kg, trong khi gạo thành phẩm bán lẻ hơn 40.000 đồng/kg cùng đầu ra ổn định. Nhưng cái khôn của Lấp Vò nằm ở chỗ họ không dừng ở bán gạo. Hợp tác xã đang chuẩn bị liên kết với các đơn vị lữ hành để xây dựng tour “từ đồng ruộng đến bàn ăn”, nơi du khách ăn bữa cơm từ chính hạt gạo mình góp tay gieo cấy. Mô hình này, trong bối cảnh tái cơ cấu nông nghiệp, vừa giải bài toán việc làm mùa nông nhàn, vừa nâng thu nhập hộ gia đình, tạo nên một hệ sinh thái du lịch chia sẻ và bền vững. Đây là cách một vùng quê “đánh thức” tiềm năng mà không đánh mất linh hồn lúa nước.
Sầu riêng Đắk Lắk: từ trái cây tươi đến nguyên liệu ẩm thực đa dạng
Trong bối cảnh cạnh tranh xuất khẩu trái cây ngày càng khốc liệt, Đắk Lắk chọn một con đường thông minh: đưa sầu riêng bước vào thế giới ẩm thực như một nguyên liệu chế biến đa dạng. Thông điệp này được nhấn mạnh tại talkshow giới thiệu nghệ thuật ẩm thực sầu riêng – một hoạt động nằm trong chuỗi truyền thông hướng tới Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026. Các đầu bếp từ Việt Nam, Malaysia, Thái Lan cùng đồng thuận rằng sầu riêng không chỉ dành cho món ngọt; tại Malaysia, loại quả này thậm chí được dùng làm món nóng, nước sốt, lẩu. Đầu bếp Lý Kim Long giới thiệu những món ăn kết hợp sầu riêng với hải sản như tôm nướng muối ớt sốt sầu riêng, tôm sốt trứng muối sầu riêng, tôm đút lò phô mai sầu riêng, như một biểu tượng của sự giao thoa vùng đất Tây Nguyên mở rộng.
Điều đáng chú ý là cách Đắk Lắk định nghĩa lại giá trị đặc sản địa phương. Thay vì chỉ bán trái sầu riêng tươi, tỉnh hướng tới gia tăng giá trị thông qua chế biến sâu, sáng tạo sản phẩm mới và xây dựng trải nghiệm văn hóa quanh loại quả này. Theo một chuyên gia dinh dưỡng, sầu riêng giàu carbohydrate, chất xơ, vitamin nhóm B, vitamin C và nhiều khoáng chất, nếu dùng đúng khẩu phần và chế biến theo hướng lành mạnh sẽ phù hợp với xu hướng ăn uống hiện nay. Ban tổ chức Lễ hội Sầu riêng Đắk Lắk năm 2026 chọn nghệ thuật ẩm thực là hoạt động truyền thông trọng tâm, kỳ vọng mở rộng cách khai thác giá trị sầu riêng từ sản phẩm tươi đến sản phẩm chế biến, từ nguyên liệu cho ẩm thực đến những trải nghiệm gắn với vùng trồng, nhà vườn và bản sắc văn hóa địa phương.
Kết nối những mảnh ghép: chiến lược ẩm thực cho tương lai đặc sản Việt
Từ nước mắm Phú Quốc, hạt gạo Ngọc Đỏ Hương Dứa ở Lấp Vò đến sầu riêng Đắk Lắk, có thể thấy một xu hướng chung: đặc sản địa phương chỉ thực sự thoát khỏi vòng luẩn quẩn “mùa trúng – giá rớt” khi được đưa vào chuỗi trải nghiệm ẩm thực và du lịch. Du khách không còn hài lòng với những chuyến đi ngắn, chụp hình rồi về; họ muốn chạm tay vào quá trình sản xuất, nghe câu chuyện của người làm nghề, nếm thử hương vị trên chính mảnh đất sinh ra món ăn đó. Định hướng này phù hợp với xu thế du lịch hiện nay, khi ẩm thực trở thành cửa ngõ quan trọng để hiểu một vùng đất.
Nhưng để du lịch ẩm thực Việt không dừng ở phong trào, cần ba điều kiện. Thứ nhất, tiêu chuẩn hóa sản phẩm như cách Phú Quốc làm với OCOP, đảm bảo mỗi chai nước mắm hay mỗi trái sầu riêng đều có câu chuyện rõ ràng, truy xuất được nguồn gốc. Thứ hai, gắn kết cộng đồng địa phương vào chuỗi giá trị, biến nông dân thành người kể chuyện, như mô hình Lấp Vò. Thứ ba, nhìn ẩm thực không chỉ là kinh tế mà còn là di sản, để mỗi đặc sản trở thành “đại sứ văn hóa” chứ không bị đồng hóa trong làn sóng du lịch đại trà. Nếu làm được, những chai nước mắm, trái sầu riêng hay hạt gạo đặc sản sẽ không chỉ lên kệ siêu thị mà còn bước lên bàn ăn của thế giới với tư cách là trải nghiệm trọn vẹn, có hồn và có giá trị lâu dài.
