Sơn mài bước vào sinh hoạt thường ngày
Sơn mài nội thất là cách đưa kỹ thuật và ngôn ngữ tạo hình sơn mài vào những vật dụng trong nhà, nơi vẻ đẹp phải song hành với công năng và nhịp sống của người sử dụng. Đây là hướng đi đáng chú ý của Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Tấn Phát: thay vì chỉ làm tác phẩm để ngắm, anh tạo ra những món đồ người ta có thể mang về, dùng thường xuyên và muốn lưu giữ lâu dài. Tại không gian “Đôi lời từ sơn mài Đường Lâm”, trưng bày ở đình Hà Vĩ, số 11 Hàng Hòm, Hà Nội, trong tháng 11 và kéo dài đến ngày 30.11.2026, các tên gọi thân thuộc hiện diện từ mâm cỗ, khay trà đến hộp mứt. Phát đưa dấu ấn cổng làng, mái chùa và chất liệu gắn với Đường Lâm vào sáng tạo. Những vật dụng ấy có sẵn vị trí trong gia đình: khay trà trên bàn nước, hộp mứt trong buổi sum họp, mâm cỗ giữa bữa ăn quây quần. Sơn mài nhờ thế có cơ hội được chạm tới, chứ không chỉ được nhìn.
Công năng không làm nghèo câu chuyện
Điểm mấu chốt của đồ sơn mài hiện đại không phải là phủ họa tiết truyền thống lên một món đồ mới, mà là thiết kế từ nhu cầu thật. Người thợ phải tự hỏi người mua sẽ đặt vật dụng ở đâu, dùng thế nào, liệu hình dáng có cản trở thao tác hay không. Đó là tiêu chuẩn khắt khe hơn một sản phẩm chỉ cần đẹp trong tủ trưng bày. Trong bộ sưu tập “Gióng”, giới thiệu đầu năm 2026, hình tượng ngựa được phát triển thành bàn trà, ghế ngồi và tủ kệ. Sơn mài kết hợp với đá ong, gỗ mít, gỗ nhãn và tre để giữ mối liên hệ với kiến trúc, đời sống làng cổ. Một chiếc ghế mang dáng ngựa vẫn phải có chỗ ngồi thoải mái; mặt bàn dù kể chuyện văn hóa vẫn cần phục vụ sinh hoạt. Chính giới hạn ấy buộc sáng tạo tìm lời giải thay vì dựa vào trang trí. Bàn ghế sơn mài chỉ có thể ở lại trong nhà khi chúng vừa gợi bản sắc, vừa làm tròn công việc của đồ nội thất.
Vật dụng giữ nghề bằng cách được sử dụng
Một món đồ thủ công chỉ tìm được chỗ đứng bền vững khi người dùng muốn sống cùng nó. Khay trà sơn mài có thể gắn với thói quen mời trà; hộp mứt mở ra trong dịp sum họp; mâm cỗ hiện diện quanh bữa ăn. Khi dùng lặp lại, người trong nhà gặp câu chuyện về nơi làm ra món đồ và bàn tay đã hoàn thiện từng chi tiết. Đó là cách di sản đi vào đời sống mà không cần biến căn nhà thành phòng trưng bày. Hướng sáng tạo này cũng mở rộng lựa chọn cho người mua và tạo thêm đường phát triển sản phẩm cho người thợ. Tuy nhiên, câu chuyện văn hóa không thể thay thế chất lượng sử dụng: món đồ cần phù hợp không gian, thuận tiện khi cầm nắm, bày biện và cất giữ. Nếu không, ký ức làng quê sẽ chỉ còn là lớp trang trí. Giá trị của cách làm mới nằm ở chỗ bản sắc được đặt vào một vật dụng có lý do để được giữ lại.
Từ trải nghiệm đến người nối nghề
Trưng bày tại đình Hà Vĩ còn mời công chúng thử gắn vỏ trứng lên sản phẩm. Tự tay làm, người tham gia cảm nhận rõ sự kiên nhẫn, độ chính xác và nguy cơ một thao tác sai ảnh hưởng đến phần đã hoàn thiện. Trải nghiệm ấy giúp người xem hiểu vì sao đồ thủ công cần được đánh giá bằng công sức và thời gian, không chỉ qua lớp sơn bóng. Giữ nghề cũng đòi hỏi người tiếp tục học. Trong tháng 2.2026, Nguyễn Tấn Phát mở các khóa đào tạo điêu khắc sơn mài miễn phí; Nguyễn Văn Giang, 20 tuổi, ở Đường Lâm, chọn theo học vì yêu những nếp nhà cổ và phiến đá ong quê mình. Đào tạo, thiết kế và nhu cầu thị trường vì thế cần đi cùng nhau. Nếu thiếu người làm, ý tưởng nội thất khó thành sản phẩm; nếu thiếu người mua và sử dụng, nghề cũng khó có sinh kế để tiếp nối.
Nguyễn Tấn Phát đang đặt sơn mài vào một cuộc thử sức thiết thực: bước ra khỏi vai trò vật phẩm ngắm nhìn để trở thành một phần của căn nhà hôm nay. Từ mâm cỗ, khay trà đến bàn ghế, mỗi thiết kế cần cân bằng giữa công năng và dấu ấn bản địa. Khi món đồ được chọn vì đẹp, được dùng vì tiện và được giữ gìn vì người dùng hiểu công sức phía sau, nghề truyền thống mới có cơ hội sống lâu trong sinh hoạt gia đình.
