Giữ nghề bằng cách để công chúng chạm vào nghề
Sơn mài là nghệ thuật thủ công tạo nên bề mặt và họa tiết qua nhiều lớp sơn, vật liệu trang trí cùng những công đoạn mài, đánh bóng đòi hỏi tay nghề và sự kiên nhẫn. Vì thế, bảo tồn nghề không thể chỉ dừng ở việc cất giữ sản phẩm; người xem cần có cơ hội hiểu cách chúng được làm ra. Tại Hạ Thái, workshop sơn mài truyền thống mở ra một lối tiếp cận trực tiếp như vậy: đưa trải nghiệm làm nghề đến gần công chúng, thay vì để kỹ thuật chỉ hiện diện sau tủ kính hay trong lời kể. Làng sơn mài Hạ Thái ở xã Hồng Vân là một trung tâm sản xuất lâu đời, nổi tiếng của Thủ đô. Giá trị của hoạt động trải nghiệm nằm ở chỗ nó giúp người tham gia nhận ra mỗi món đồ thủ công không phải sản phẩm của một thao tác đơn lẻ, mà là kết quả của cả một chuỗi việc làm tỉ mỉ.
Một sản phẩm có thể đi qua các bước làm vóc, đánh vải, hom và lót sơn, trang trí rồi mài bóng. Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi cho biết riêng phần vóc có thể mất nửa tháng trước khi người thợ bắt đầu trang trí. Con số ấy nhắc rằng trải nghiệm tại xưởng không chỉ là hoạt động giải trí: nó giúp công chúng nhìn thấy thời gian, kỹ năng và sự nhẫn nại ẩn dưới lớp sơn bóng. Khi hiểu quy trình, người xem cũng có thêm lý do trân trọng một nghề truyền thống thay vì chỉ đánh giá thành phẩm qua hình thức.
Ở Hạ Thái, đổi mới không đồng nghĩa bỏ thủ công
Điểm đáng học ở Hạ Thái là sự đổi mới được xem như cách mở rộng đời sống của nghề, không phải lý do để xóa đi dấu tay người thợ. Bên cạnh tranh, các cơ sở làm bát, đĩa, lọ hoa, khay và đồ trang trí; chất liệu cũng mở rộng từ gỗ, tre, nứa, song mây sang composite và gốm sứ để đáp ứng nhu cầu đa dạng của khách hàng trong nước và quốc tế. Dẫu hình dáng và vật liệu thay đổi, phần vẽ, thiếp và trang trí vẫn giữ vai trò thủ công cốt lõi. Điều này quan trọng bởi sơn mài Hạ Thái khó cạnh tranh bằng tốc độ với hàng sản xuất hàng loạt. Lợi thế của làng nằm ở kỹ thuật và dấu ấn bàn tay, nên máy móc chỉ nên hỗ trợ những khâu phù hợp, chẳng hạn phủ bóng, chứ không thay thế phần sáng tạo.
Mài nước là thử thách điển hình: mài chưa tới thì bề mặt chưa đạt, mài quá tay lại làm hỏng hiệu quả mong muốn. Họa sĩ Trần Công Dũng lưu ý rằng mài quá mức có thể khiến sản phẩm không đạt kết quả như dự tính. Vì vậy, workshop có ý nghĩa vượt ra ngoài việc giới thiệu một món đồ đẹp: nó cho thấy kỹ thuật không thể được giản lược thành công thức nhanh. Để nghề tiếp tục có chỗ đứng trong đời sống đương đại, Hạ Thái cần cả sản phẩm phù hợp thị hiếu hôm nay lẫn công chúng hiểu vì sao một lớp sơn hoàn thiện đòi hỏi nhiều công sức.
Bối Khê và sức sống của sơn mài khảm trai
Nếu Hạ Thái mở cửa nghề qua trải nghiệm và nhiều dòng sản phẩm, Bối Khê tạo dấu ấn bằng kỹ thuật sơn mài khảm trai. Theo những người làm nghề, các thế hệ nghệ nhân nơi đây đã nối tiếp công việc trong gần 400–500 năm. Vỏ trai và vỏ trứng tạo nên độ sắc nét, ánh óng và vẻ huyền ảo đặc trưng; kỹ thuật ấy từng hiện diện trên đồ thờ, hoành phi, câu đối và tượng Phật, rồi được đưa vào bình trang trí, nội thất, khung gương và hộp. Sự chuyển đổi này không làm lịch sử biến mất; trái lại, nó giúp kỹ thuật khảm tìm được công dụng mới. Nhưng đó là con đường đòi hỏi độ chính xác cao. Bà Đinh Thị Ngọc Yến, sinh năm 1973, cho biết riêng công đoạn gắn họa tiết trên chiếc bàn đang hoàn thiện đã mất khoảng hai công.
Sau khi gắn trai, người thợ còn phải bả sơn để lấp mạch, chờ khô, chà, làm sạch, phun lớp lót rồi tiếp tục xử lý bề mặt và phủ bóng. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể ảnh hưởng đến vẻ đẹp thành phẩm. Đó là giới hạn mà thị trường thường ít nhìn thấy: sản phẩm tinh xảo cần thời gian, còn tranh sơn mài truyền thống không còn giữ được vị thế như trước. Bởi thế, đa dạng hóa mặt hàng là lựa chọn thực tế, nhưng nếu chỉ chạy theo mẫu dễ bán mà bỏ qua kỹ thuật khảm, Bối Khê sẽ mất chính nét riêng làm nên giá trị của mình.
Bảo tồn phải gắn với sinh kế và đời sống hôm nay
Giữ nghề không thể chỉ trông vào lòng tự hào của nghệ nhân. Một nghề thủ công tồn tại khi kỹ năng được truyền tiếp, sản phẩm tìm được người dùng và người làm có thể gắn bó với công việc. Ở Bối Khê, các cơ sở sản xuất chia quy trình thành nhiều công đoạn để nhiều người cùng tham gia; cách tổ chức ấy tạo việc làm và giúp người dân tiếp tục gắn bó với nghề truyền thống quê hương. Sản phẩm nhỏ có thể mất khoảng hai giờ để hoàn thiện, còn mỗi người trong một cơ sở thường đảm nhiệm một phần việc riêng. Hai làng cho thấy hai lối tiếp cận bổ trợ nhau: Hạ Thái đưa công chúng đến gần quy trình bằng workshop; Bối Khê làm mới kỹ thuật khảm qua những vật dụng hợp với không gian sống hiện đại. Cả hai đều dựa vào một nguyên tắc đáng giữ: đổi mới hình thức và công năng, nhưng không đánh đổi tri thức thủ công.
Thách thức phía trước không chỉ là bán được nhiều sản phẩm hơn, mà còn là làm sao để người mua nhận ra giá trị nằm trong từng công đoạn và người trẻ thấy nghề có tương lai. Workshop, vật liệu mới và mẫu mã mới có thể mở thêm cánh cửa, nhưng chúng chỉ bền vững khi đi cùng việc truyền nghề, tôn trọng thời gian làm thủ công và giữ chất lượng. Từ Hạ Thái đến Bối Khê, câu trả lời cho việc bảo tồn không phải đóng khung nghề trong quá khứ. Đó là để kỹ thuật sống trong trải nghiệm, đồ dùng và sinh kế hôm nay. Khi công chúng được tiếp xúc, người thợ có đầu ra và bàn tay vẫn giữ vai trò quyết định, làng nghề sơn mài mới có thể nối dài di sản mà không đánh mất bản sắc.
