Từ một mảnh vỏ trứng đến trải nghiệm di sản
Nghề sơn mài là nghệ thuật thủ công dùng sơn và nhiều lớp vật liệu, qua các công đoạn chế tác, mài và hoàn thiện tỉ mỉ để tạo nên sản phẩm giàu giá trị thẩm mỹ. Muốn nghề sống trong hiện tại, công chúng cần được chạm vào quy trình ấy, chứ không chỉ đứng trước tác phẩm đã hoàn thành. Từ ngày 4 đến 30/11/2026, không gian “Chạm di sản – sáng tạo cùng sơn mài” tại đình Hà Vĩ, số 11 Hàng Hòm, phường Hoàn Kiếm, kết hợp trưng bày với hoạt động thực hành. Du khách được tìm hiểu chất liệu như sơn, vóc, vỏ trai, vàng quỳ và thử kỹ thuật gắn vỏ trứng để sáng tạo sản phẩm riêng. Một thao tác nhỏ không thể thay thế việc học nghề, nhưng giúp người tham gia hình dung rõ hơn sự công phu và kiên nhẫn phía sau mỗi tác phẩm. Đây là cách giới thiệu di sản thuyết phục hơn lời quảng bá đơn thuần.
Đưa sơn mài Đường Lâm vào không gian phố cổ
Trưng bày “Đôi lời từ sơn mài Đường Lâm” của Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát diễn ra tại đình Hà Vĩ từ ngày 4 đến 30/11/2026, giữa không gian phố cổ Hà Nội. Các tác phẩm đặt di sản bên cạnh sáng tạo đương đại, đồng thời cho người xem cơ hội trò chuyện với nghệ nhân và tìm hiểu kỹ thuật chế tác. Sự kiện hưởng ứng Lễ hội thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026, hướng tới Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam 23/11 và Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11. Vị trí trưng bày có ý nghĩa: nghề sơn vốn gắn với lịch sử đình Hà Vĩ và phố Hàng Hòm, nơi những người từ Hà Vĩ lên lập nghiệp từ khoảng giữa thế kỷ XIX. Nghệ nhân Phát có hơn 20 năm gắn bó với chất liệu sơn mài, kế thừa kỹ thuật truyền thống và phát triển dấu ấn riêng. Đưa tác phẩm đến gần công chúng đô thị giúp sơn mài Đường Lâm hiện diện như một thực hành đang tiếp diễn, không phải món đồ chỉ thuộc về quá khứ.
Truyền nghề phải mở ra đường sống
Trưng bày và workshop có thể khơi gợi sự quan tâm, nhưng bảo tồn nghề truyền thống chỉ bền khi người học có cơ hội đi xa hơn một buổi trải nghiệm. Nhiều năm nay, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát miệt mài dạy nghề tại làng cổ Đường Lâm. Người học cần nắm từ tạo vóc, xử lý bề mặt đến sơn, mài và hoàn thiện; đó là tri thức tích lũy qua nhiều thế hệ, không thể truyền đủ bằng vài thao tác ngắn. Nghệ nhân Phát cho rằng người giữ nghề cần mở đường để lớp trẻ tiếp tục sáng tạo trên nền tảng truyền thống. Tuy vậy, học được kỹ thuật chưa đồng nghĩa có thể sống bằng nghề. Muốn người trẻ theo đuổi lâu dài, nghệ nhân, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và không gian văn hóa, du lịch cần liên kết, để sản phẩm có đầu ra và người làm nghề được ghi nhận xứng đáng. Chỉ khi kỹ nghệ gắn với đời sống và sinh kế, việc truyền dạy mới trở thành một mắt xích thực chất của công nghiệp văn hóa.
Bảo tồn bằng cách để nghề được tiếp tục sử dụng
Các hoạt động tại đình Hà Vĩ gợi ra một hướng đi đáng theo đuổi: giữ kỹ thuật, nuôi công chúng và tạo điều kiện để sản phẩm truyền thống có chỗ trong đời sống hôm nay. Người tham gia workshop hiểu thêm công sức của nghệ nhân; người xem trưng bày có thể tìm thấy một lối vào để học sâu hơn; còn lớp học mở cơ hội trao truyền cho thế hệ kế tiếp. Nhưng những kết nối ấy không nên dừng khi không gian trưng bày khép lại ngày 30/11/2026. Cần nối tiếp bằng lớp học, hợp tác sáng tạo và giới thiệu sản phẩm, đồng thời mở rộng liên kết giữa nghệ nhân với cơ sở đào tạo, doanh nghiệp và các điểm đến văn hóa, du lịch. Đó không phải lời giải tức thời cho mọi khó khăn của nghề, nhưng là điều kiện để di sản được thực hành, sáng tạo và tạo giá trị. Sơn mài Đường Lâm chỉ có sức sống mới khi người trẻ có thể học nghề, công chúng muốn tiếp tục tìm hiểu và sản phẩm tìm được chỗ đứng trong sinh hoạt đương đại.
