Ngoại giao gấu trúc: biểu tượng mềm trong một quan hệ ngày càng cứng
Ngoại giao gấu trúc là việc Trung Quốc gửi hoặc cho mượn gấu trúc khổng lồ tới các vườn thú nước ngoài như sứ giả hữu nghị, sử dụng sức hấp dẫn của loài vật này để xây dựng hình ảnh tích cực và tạo không gian đối thoại trong các quan hệ song phương, đặc biệt với những đối tác cạnh tranh chiến lược như Mỹ.
Việc Trung Quốc gửi hai gấu trúc Ping Ping và Fu Shuang đến Vườn thú Atlanta ngay sau chuyến thăm cấp nhà nước của Chủ tịch Tập Cận Bình tới Mỹ không phải là hành động mang tính ngẫu nhiên. Đó là thông điệp ngoại giao mềm khá rõ: Bắc Kinh muốn cho thấy vẫn còn một lớp quan hệ nhân dân – nhân dân có thể hàn gắn, dù tầng địa chính trị phía trên đầy cạnh tranh. Khi ông Tập tuyên bố “gấu trúc khổng lồ đã trở thành sứ giả của tình hữu nghị giữa người dân Trung Quốc và Mỹ” và Ping Ping cùng Fu Shuang được chọn làm thế hệ gấu trúc mới đặt chân tới Mỹ, Trung Quốc đang cố chứng minh rằng câu chuyện hợp tác chưa hề kết thúc, chỉ là bị phủ lên bởi một lớp khói mù căng thẳng.
Ping Ping và Fu Shuang: sứ giả hữu nghị trong kế hoạch 10 năm tại Vườn thú Atlanta
Ping Ping và Fu Shuang là hai cá thể gấu trúc khổng lồ sinh tại Cơ sở Nghiên cứu và Nhân giống Gấu trúc khổng lồ Thành Đô, mang theo trên mình một chương trình hợp tác quốc tế kéo dài 10 năm giữa Vườn thú Atlanta và Hiệp hội Bảo tồn Động vật Hoang dã Trung Quốc, tập trung vào nghiên cứu, chăm sóc sức khỏe, bảo tồn gấu trúc và đa dạng sinh học.
Ping Ping, gấu trúc đực sinh ngày 17/3/2020, và Fu Shuang, gấu trúc cái sinh ngày 18/10/2020, đã hoàn thành hành trình khoảng 15–16 giờ trên chuyến bay thuê bao từ Thành Đô tới Mỹ, rồi được đưa bằng xe tải chuyên dụng về Vườn thú Atlanta – nơi từng là một trong những cái nôi ngoại giao gấu trúc từ năm 1999 đến 2024. Sở thú này mô tả sự kiện tiếp nhận hai cá thể mới là “thời khắc lịch sử với thành phố”, đồng thời chuẩn bị mở rộng khu nuôi dưỡng, nguồn trúc và phối hợp với chuyên gia Trung Quốc để hai chú gấu thích nghi. Đáng chú ý, tính cả Ping Ping và Fu Shuang, Mỹ hiện chỉ còn 6 gấu trúc – con số khiêm tốn nếu đặt cạnh giai đoạn đỉnh cao của ngoại giao gấu trúc năm 2019, khi có 21 quốc gia và vùng lãnh thổ sở hữu loài vật này, nay chỉ còn 16.
Từ Ling-Ling và Hsing-Hsing tới Ping Ping và Fu Shuang: di sản dài của ngoại giao gấu trúc
Ngoại giao gấu trúc là truyền thống lâu đời, bắt đầu từ năm 1957 khi Chủ tịch Mao Trạch Đông tặng một con gấu trúc mang tên Ping Ping cho Liên Xô, sau đó được nâng cấp thành biểu tượng trong quan hệ Mỹ Trung từ năm 1972 với cặp Ling-Ling và Hsing-Hsing sau chuyến thăm lịch sử của Tổng thống Richard Nixon.
Trong hơn 50 năm, gấu trúc gắn với ký ức về thời kỳ mở cửa, bình thường hóa và hợp tác giữa hai nước. Người Mỹ từng xếp hàng dài ở Vườn thú Quốc gia Washington để chiêm ngưỡng Ling-Ling và Hsing-Hsing, xem chúng như bằng chứng sống cho sự đảo chiều từ đối đầu sang đối thoại. Sau đó, ngoại giao gấu trúc lan rộng: Trung Quốc tuyên bố quyền sở hữu với toàn bộ gấu trúc trên thế giới và cho các vườn thú nước ngoài thuê, dùng hợp đồng khoa học và bảo tồn làm khung cho một chiến lược mềm nhằm tạo thiện cảm tại các quốc gia đối tác. Những cặp Bao Li – Qing Bao ở Washington hay Yun Chuan – Xin Bao tại San Diego là phần tiếp nối mới nhất trước khi Ping Ping và Fu Shuang xuất hiện, cho thấy Bắc Kinh vẫn kiên trì với công thức “gấu trúc đi trước, chính trị theo sau”.
Khi người Mỹ bớt quan tâm tới gấu trúc: giới hạn của sứ giả hữu nghị
Dù được gọi là sứ giả hữu nghị, gấu trúc ngày nay không còn tạo được hiệu ứng ấm áp như thời Chiến tranh Lạnh, bởi quan hệ Mỹ Trung đã chuyển sang một cấu trúc cạnh tranh chiến lược sâu rộng, nơi các hành động mang tính biểu tượng phải nhường chỗ cho câu hỏi về an ninh quốc gia và lợi ích địa chính trị.
Khảo sát của Đại học Chicago cho thấy chỉ 28% người trưởng thành Mỹ nói việc đưa gấu trúc tới các vườn thú có thể khiến họ nhìn Trung Quốc tích cực hơn – một con số đủ để bóc tách ảo tưởng rằng vài cá thể dễ thương có thể xóa nhòa lo ngại về công nghệ, kinh tế và quân sự. Trong khi đó, quá trình vận chuyển Ping Ping và Fu Shuang tới Atlanta diễn ra khá lặng lẽ, không thu hút nhiều sự chú ý của công chúng, dù về mặt truyền thông đây là “thời khắc lịch sử” với thành phố. Giới phân tích nhấn mạnh rằng người dân Mỹ muốn thấy các hành động thực chất hơn, như hợp tác về tiền chất fentanyl, thương mại và giáo dục, thay vì chỉ thêm một biểu tượng dễ thương trong vườn thú. Câu nói rằng “không nhiều người quan tâm đến gấu trúc khi xét đến yếu tố an ninh quốc gia hoặc lợi ích địa chính trị” phản ánh rất rõ giới hạn của sứ giả hữu nghị thời cạnh tranh toàn diện.
Ngoại giao động vật có thể hạ nhiệt, nhưng không thay thế được thỏa thuận cứng
Sự trở lại của gấu trúc tại Vườn thú Atlanta trong bối cảnh Atlanta từng trở thành sở thú duy nhất còn gấu trúc ở Mỹ là tín hiệu rõ ràng rằng cả hai bên đều không muốn để quan hệ song phương trượt hẳn vào trạng thái đối đầu lạnh lùng.
Ping Ping và Fu Shuang sẽ sống ở Atlanta trong 10 năm, đủ lâu để hàng triệu người Mỹ – đặc biệt trẻ em – gắn gấu trúc với câu chuyện hợp tác và khoa học chung giữa hai dân tộc. Về mặt biểu tượng, đó là một khoản đầu tư dài hạn vào vốn cảm tình xã hội, một dạng “ngoại giao động vật” có thể tạo bầu không khí ít căng thẳng hơn khi hai siêu cường bàn chuyện thương mại, AI hay liên lạc quân sự. Tuy vậy, như nhiều nhà nghiên cứu nhắc nhở, ngoại giao gấu trúc chỉ là lớp sơn mềm bên ngoài các cấu trúc cứng của thuế quan, kiểm soát công nghệ, cạnh tranh quân sự. Nó có thể hạ nhiệt dư luận, mở thêm kênh đối thoại, nhưng không thể thay thế những thỏa thuận cụ thể mà Washington mong chờ, từ kiểm soát fentanyl tới nới hạn chế thương mại. Kết cục, tương lai quan hệ Mỹ Trung sẽ được quyết định nhiều hơn bởi bàn đàm phán và các dòng dữ liệu, chứ không phải bởi hai chú gấu trúc dễ thương ở Vườn thú Atlanta – dù chúng vẫn là lời nhắc nhở nhẹ nhàng rằng đối thoại bao giờ cũng tốt hơn im lặng.
