Cáo buộc “Việt Nam né thuế Mỹ” là gì và vì sao gây tranh cãi?
Cáo buộc “Việt Nam né thuế Mỹ thông qua trung chuyển hàng hóa Trung Quốc” là nhận định cho rằng hàng sản xuất ở Trung Quốc được đưa qua Việt Nam, thực hiện gia công hoặc thay đổi nhãn mác tối thiểu rồi xuất sang Mỹ như hàng Việt Nam để tránh mức thuế cao mà Washington áp lên Bắc Kinh. Đây là cáo buộc thương mại nghiêm trọng, vì nếu đúng, nó đồng nghĩa với gian lận xuất xứ, trung chuyển bất hợp pháp và có thể kéo theo điều tra, trừng phạt, ảnh hưởng trực tiếp đến xuất khẩu Việt Nam sang Mỹ và uy tín của Việt Nam trong các chuỗi cung ứng toàn cầu.
Ngày 13/8, chính quyền Tổng thống Donald Trump ban hành báo cáo “The Great Transshipment Scam” và đưa hơn 40 đối tác thương mại của Mỹ vào danh sách có nguy cơ bị lợi dụng để giúp Trung Quốc né thuế, trong đó có Việt Nam. Nhà Trắng cáo buộc các đối tác này là “trung chuyển bất hợp pháp” cho hàng Trung Quốc để né mức thuế cao vào thị trường Mỹ. Nói cách khác, Việt Nam bị gom vào một danh sách 40 nước bị gắn nhãn rủi ro, dù chưa qua bất kỳ cuộc điều tra chính thức nào. Đây không phải chi tiết kỹ thuật, mà là thông điệp chính trị rõ ràng từ Washington.
Phản ứng của Việt Nam: kiên quyết bác gian lận, giữ hình ảnh đối tác chiến lược
Trước việc bị đưa vào danh sách 40 nước “có nguy cơ” trung chuyển hàng hóa để né thuế, Bộ Ngoại giao Việt Nam đã lựa chọn cách phản hồi vừa cứng rắn về nguyên tắc, vừa mềm dẻo về ngoại giao. Tín hiệu quan trọng nhất là Việt Nam không chấp nhận bị gắn mác gian lận xuất xứ, nhưng cũng không biến tranh chấp này thành đối đầu, bởi quan hệ đối tác chiến lược toàn diện với Mỹ là lợi ích lâu dài mà Hà Nội không muốn đánh đổi bằng một cuộc khẩu chiến ngắn hạn.
Tại họp báo chiều 20/8, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Phạm Thu Hằng khẳng định Việt Nam kiên quyết chống gian lận trung chuyển hàng hóa. Bà nhấn mạnh Việt Nam chủ trương thúc đẩy thương mại lành mạnh, tự do, công bằng, cùng có lợi, phù hợp các thỏa thuận song phương, đa phương và quy định của WTO. Việt Nam đang xây dựng thể chế, nâng cao năng lực thực thi các quy định chống gian lận nguồn gốc xuất xứ, gian lận thương mại, kiên quyết ngăn chặn gian lận xuất xứ và trung chuyển hàng hóa bất hợp pháp. Đồng thời, Hà Nội khẳng định sẽ tiếp tục trao đổi với Mỹ trên tinh thần xây dựng, phù hợp quan hệ Đối tác Chiến lược toàn diện, nhằm duy trì quan hệ kinh tế – thương mại ổn định, minh bạch và cùng có lợi.
Dữ liệu thương mại nói gì: tăng xuất khẩu và nhập khẩu không đồng nghĩa gian lận
Điểm then chốt trong mọi cáo buộc thương mại là bằng chứng. Trong hơn nửa thập kỷ kể từ khi cuộc chiến thương mại Mỹ–Trung bùng phát năm 2018, câu hỏi “Việt Nam có bị lợi dụng để trung chuyển hàng Trung Quốc né thuế Mỹ không?” liên tục được nêu ra. Tuy nhiên, nghiên cứu mới cho thấy bức tranh dữ liệu phức tạp hơn nhiều so với câu chuyện “Việt Nam né thuế Mỹ” thường thấy trong các khẩu hiệu chính trị.
Phân tích của tiến sĩ Anthony W. D. Anastasi cho thấy Việt Nam xuất khẩu ngày càng nhiều sang Mỹ, đồng thời nhập thêm linh kiện, nguyên liệu và bán thành phẩm từ Trung Quốc. Theo số liệu có trọng số, tỉ trọng xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ tăng từ khoảng 15,8% năm 2015 lên 26,1% năm 2023, trong khi tỉ trọng hàng trung gian Việt Nam nhập từ Trung Quốc tăng từ 30,1% lên 34,1%. Một nhận định đáng trích dẫn trong nghiên cứu là: “Đây chưa phải bằng chứng về chuyển tải bất hợp pháp” và “số liệu tổng hợp hiện không đủ để phân biệt” giữa sản xuất hợp pháp và trung chuyển gian lận. Nếu quá trình sản xuất tại Việt Nam đủ để đáp ứng quy định về xuất xứ, đó là hoạt động thương mại hợp pháp, không phải gian lận.
Nguy cơ bị hiểu sai: từ rủi ro chính trị tới trách nhiệm của doanh nghiệp
Danh sách 40 nước mà Nhà Trắng đưa ra không phải kết quả của một cuộc điều tra chính thức, mà dựa trên thống kê và nghiên cứu, và ngay trong phân tích tài chính độc lập cũng nhấn mạnh rằng các quốc gia này không bị kết luận là vi phạm, chỉ được mô tả là nhóm có rủi ro. Nói cách khác, đây là “tầm ngắm chính trị” hơn là cáo trạng pháp lý. Nếu truyền thông và dư luận vội vàng diễn giải thành kết luận “Việt Nam trung chuyển hàng hóa để né thuế”, thì cả thực tế thương mại lẫn nỗ lực chống gian lận xuất xứ của Việt Nam sẽ bị phủ mờ.
Cũng cần phân biệt rõ: trung chuyển hàng hóa là một hành vi thương mại bình thường nếu đáp ứng đầy đủ quy định về xuất xứ, còn gian lận xuất xứ là hành vi có chủ đích để thay đổi nhãn mác, hóa đơn, hay chỉ gia công tối thiểu nhằm né thuế. Vấn đề đặt ra với Việt Nam không phải phủ nhận mọi rủi ro, mà là tăng cường thanh tra, xử lý nghiêm những trường hợp gian lận, đồng thời bảo vệ quyền lợi chính đáng của những doanh nghiệp đang thực hiện sản xuất thực sự. Nếu không, sự mơ hồ giữa “rủi ro” và “vi phạm” có thể bị lợi dụng để gây áp lực trong các đàm phán thương mại.
Kết luận: cần tỉnh táo giữa chính trị thuế quan và vai trò mới của Việt Nam
Từ các dữ kiện hiện có, khó có thể nói cáo buộc “Việt Nam né thuế Mỹ” đã được chứng minh. Những gì rõ ràng hơn là Việt Nam đang trở thành một mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng phục vụ thị trường Mỹ, trong khi vẫn duy trì quan hệ sản xuất mở rộng với Trung Quốc. Mối liên hệ thuận giữa việc tăng xuất khẩu sang Mỹ và tăng sử dụng hàng trung gian từ Trung Quốc cho thấy tái cấu trúc chuỗi cung ứng khu vực, chứ không đủ để kết luận gian lận.
Việt Nam có lý khi kiên quyết bác bỏ cáo buộc thương mại thiếu bằng chứng, nhưng cũng không thể tự mãn. Cửa ngõ vào thị trường Mỹ luôn đi kèm rủi ro bị soi xét, và mọi khoảng trống trong quản lý gian lận xuất xứ sẽ trở thành cái cớ cho những đòn chính trị thuế quan mới. Con đường hợp lý nhất là tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý, tăng minh bạch về xuất xứ, hợp tác với Mỹ trên tinh thần đối tác, đồng thời bảo vệ hình ảnh một nền kinh tế hội nhập, tuân thủ luật chơi và không chấp nhận trung chuyển bất hợp pháp.
