Lừa đảo trực tuyến nhắm vào sinh viên bằng nỗi sợ và lòng tham
Lừa đảo sinh viên trên mạng là việc kẻ gian giả danh cá nhân hoặc tổ chức đáng tin cậy để thao túng tâm lý, lấy dữ liệu hay chiếm đoạt tài sản bằng những yêu cầu cấp bách hoặc lời hứa hấp dẫn. Đây không còn là nguy cơ chỉ dành cho người ít am hiểu công nghệ: người trẻ cũng có thể mắc bẫy khi thông tin giả ngày càng tinh vi.
Ngày 30-10, Trường Đại học Hoa Sen tổ chức hội nghị tại cơ sở Nguyễn Văn Tráng, TP.HCM, tập trung vào an ninh mạng, lừa đảo trong bối cảnh chuyển đổi số và kỹ năng tự bảo vệ. Ngày 31-10, Hiệp hội An ninh mạng quốc gia tổ chức ngày hội tại TP.HCM, nơi sinh viên trải nghiệm, giao lưu và học cách bảo đảm an toàn thông tin. Hai sự kiện cho thấy việc trang bị kỹ năng không thể dừng ở lời khuyên chung chung: sinh viên cần tập nhận diện tình huống cụ thể trước khi phản ứng.
Theo Thiếu tá Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh, kẻ lừa đảo thường lợi dụng sự chủ quan, kỹ năng kiểm chứng còn hạn chế, nỗi sợ hoặc mong muốn nhận lợi ích để dẫn dụ nạn nhân. Vì vậy, một lời mời hấp dẫn hay cuộc gọi gây hoảng loạn đều cần được xem là tín hiệu để chậm lại, không phải lý do để làm theo ngay.
Học bổng giả, công an giả và kịch bản bắt cóc online
Học bổng giả thường được quảng bá như cơ hội giá trị cao, nhưng người đăng ký sau đó bị yêu cầu đặt cọc hoặc chứng minh tài chính. Đây là dấu hiệu cần dừng lại để xác minh, nhất là khi lời mời đến từ tài khoản lạ hoặc thúc ép xử lý nhanh. Báo cáo viên khuyến nghị kiểm tra với nhà trường hoặc đơn vị cấp học bổng qua kênh chính thức; không chuyển tiền và không cung cấp thông tin tài khoản ngân hàng theo yêu cầu của người lạ.
Một kịch bản khác là kẻ gian giả danh công an, dùng lời đe dọa để làm nạn nhân hoảng sợ và thao túng hành động. Các đối tượng còn giả làm nhân viên giao hàng để chiếm đoạt thông tin, tài sản, hoặc dàn dựng bắt cóc online nhằm khống chế nạn nhân qua điện thoại. Điểm chung của những chiêu trò này là cô lập người nghe, tạo cảm giác khẩn cấp và khiến họ làm theo yêu cầu bất thường.
Nếu nhận cuộc gọi tự xưng là công an hay cơ quan chức năng, hãy giữ bình tĩnh và cảnh giác trước yêu cầu mang tính đe dọa. Không cung cấp dữ liệu cá nhân, thông tin ngân hàng hay chuyển tiền chỉ vì người gọi khẳng định đang có rắc rối. Chủ động trao đổi với gia đình và xác minh qua kênh đáng tin cậy sẽ giúp phá thế bị thúc ép.
Nhận diện dấu hiệu lạ trước khi bấm liên kết hoặc giao dịch
Tại ngày hội, sinh viên được trao đổi trực tiếp với chuyên gia qua các nội dung chia sẻ và tình huống thực tế, từ dấu hiệu bất thường trong cuộc gọi, tin nhắn, đường link đến giao dịch trực tuyến. Workshop “Cyber Vanguard - Lá chắn trực tuyến sinh viên 2026”, do Hiệp hội An ninh mạng quốc gia phối hợp với Google Việt Nam tổ chức, cũng đề cập cách nhận diện và phòng tránh lừa đảo, trong đó có thủ đoạn lợi dụng trí tuệ nhân tạo.
Cách ứng phó hữu ích nhất là tách mình khỏi nhịp khẩn cấp mà đối tượng dựng lên. Đừng mở liên kết lạ, gửi mã xác thực, ảnh giấy tờ hay dữ liệu tài khoản khi chưa biết rõ bên yêu cầu là ai. Kiểm tra thông báo qua ứng dụng, trang thông tin hoặc số liên hệ chính thức của đơn vị liên quan; nếu còn nghi ngờ, hỏi người thân hoặc cơ quan chức năng thay vì tiếp tục trao đổi với người gọi.
Hoàng Phạm Trân Trân, sinh viên năm ba Trường Đại học FPT, cho biết từng nhận tin nhắn báo trúng thưởng, đường link lạ và cuộc gọi có dấu hiệu giả mạo, nhưng không phải lúc nào cũng dễ nhận ra. Nhận xét ấy nhắc rằng sự tự tin về công nghệ không thay thế được thói quen xác minh. Kỹ năng an ninh mạng phải được dùng trước khi bấm, trả lời hay chuyển tiền.
Tự bảo vệ dữ liệu cũng là bảo vệ cộng đồng
Phòng tránh lừa đảo không chỉ là giữ tiền trong tài khoản. Sinh viên cần hạn chế công khai dữ liệu cá nhân và hình ảnh riêng tư, đồng thời không chia sẻ thông tin của người khác khi chưa được đồng ý. Trước khi đăng lại nội dung trên mạng xã hội, hãy kiểm chứng nguồn, đặc biệt với thông tin nhạy cảm. Một dữ liệu bị lộ hoặc một tin chưa xác thực lan truyền có thể tạo thêm rủi ro cho chính mình và người xung quanh.
Đại tá, Tiến sĩ Nguyễn Hồng Quân nhấn mạnh mỗi người cần chủ động bảo vệ dữ liệu cá nhân, kiểm chứng thông tin, cảnh giác trước nguy cơ lừa đảo và cảnh báo người thân, bạn bè khi thấy dấu hiệu bất thường. Đây là cách tiếp cận thiết thực hơn việc cho rằng chỉ cần phần mềm bảo mật là đủ: công cụ hỗ trợ, nhưng quyết định dừng lại và xác minh vẫn thuộc về người dùng.
Bài học từ những buổi hướng dẫn không nằm ở việc ghi nhớ mọi kịch bản lừa đảo, bởi thủ đoạn có thể đổi dạng. Điều cần giữ là nguyên tắc: không hành động dưới sức ép, xác minh bằng kênh độc lập và tuyệt đối không cung cấp thông tin hay chuyển tiền khi chưa rõ căn cứ. Khi sinh viên rèn được thói quen ấy và chia sẻ nó với bạn bè, môi trường mạng sẽ an toàn hơn.
