Lớp học 0 đồng và thông điệp: công nghệ phải thuộc về mọi thế hệ
Dạy công nghệ người già là những chương trình giáo dục cộng đồng giúp người lớn tuổi làm chủ kỹ năng điện thoại thông minh và ứng dụng số cơ bản, qua đó thu hẹp khoảng cách thế hệ, tăng khả năng tự lập trong đời sống hàng ngày và bảo đảm họ không bị bỏ lại phía sau trong quá trình chuyển đổi số đang diễn ra nhanh chóng. Từ trăn trở rất đời thường, Lưu Hải Nam – sinh ra tại Đức Thọ (Hà Tĩnh), hiện là giảng viên Trường CĐ Công nghệ cao Hà Nội – đã chọn cách hành động: mở lớp học miễn phí, 0 đồng, dành riêng cho người cao tuổi. Anh không xem đây là hoạt động ngoại khóa cho vui, mà là trách nhiệm của một người làm giáo dục trước sự bất bình đẳng số đang hiện hữu ngay trong gia đình và khu phố. Khi người già phải nhờ con cháu cho từng cuộc gọi video, đó không chỉ là thiếu kỹ năng, mà là dấu hiệu của một khoảng cách xã hội mới.
Từ chiếc smartphone trong tay người thân đến lớp học miễn phí ở Hà Đông
Điểm khởi đầu của mô hình lớp học miễn phí này là khoảnh khắc Nam chứng kiến người thân lúng túng trước một chiếc điện thoại thông minh. Những thao tác tưởng như hiển nhiên với người trẻ – quét mã QR, gọi video, cài đặt ứng dụng – lại trở thành rào cản đối với người lớn tuổi. Nam tự hỏi: nếu ngay trong nhà mình đã khó khăn như vậy, ngoài kia còn bao nhiêu người đang âm thầm bối rối. Câu trả lời của anh không nằm trên mạng xã hội, mà trong những buổi dạy trực tiếp. Cùng các thầy cô khoa Công nghệ thông tin, anh tổ chức các lớp học công nghệ số miễn phí tại Trung tâm Người có công, số 1 phường Hà Đông, thu hút đông đảo người dân, đặc biệt là người cao tuổi. Ở đó, dạy công nghệ người già không phải là phong trào ngắn hạn, mà là nỗ lực bền bỉ để biến chiếc smartphone từ nỗi sợ thành công cụ quen thuộc.
Mô hình “cầm tay chỉ việc”: phá vỡ tâm lý e dè, không chỉ dạy kỹ năng điện thoại
Điểm khó nhất của dạy công nghệ người già, theo Nam, không nằm ở kiến thức mà ở tâm lý e dè. Nhiều người sợ thao tác sai, sợ không theo kịp, ngại hỏi vì lo làm phiền con cháu. Câu trả lời của anh là mô hình “cầm tay chỉ việc”: mỗi thao tác được chia nhỏ, hướng dẫn chậm, dùng ngôn ngữ đời thường thay cho thuật ngữ kỹ thuật. Giảng viên không đứng trên bục giảng mà đi đến từng bàn, quan sát và hỗ trợ khi học viên gặp vướng mắc. Với lớp 50–70 học viên, họ phải chia thành nhóm nhỏ, mỗi người phụ trách một khu vực để kịp thời giúp đỡ. Nam thường trấn an: “Sai cũng không sao, máy không hỏng được đâu, chúng tôi ở đây để làm cùng cô chú”. Thực chất, anh đang dạy sự tự tin trước công nghệ, chứ không chỉ là kỹ năng điện thoại. Khi người lớn tuổi dám bấm, dám thử, rào cản kỹ thuật số bắt đầu nứt vỡ.
Tò mò thay cho sợ hãi: khi trí tuệ nhân tạo bước vào đời sống người cao tuổi
Ban đầu, nhiều học viên nghe đến trí tuệ nhân tạo hay ứng dụng số là thấy xa vời. Nhưng Nam không dạy AI bằng những khái niệm trừu tượng, anh đưa công nghệ vào tình huống gần gũi: tìm công thức nấu ăn, làm một bài thơ, tra cứu dịch vụ công. Khi người cao tuổi tự tay tra cứu VNeID, dịch vụ công, hay eTax, họ nhận ra công nghệ có thể phục vụ đời sống của mình, chứ không chỉ là trò chơi của giới trẻ. Không khí lớp học thay đổi từ căng thẳng sang tò mò, từ im lặng sang trao đổi rôm rả. Lớp học miễn phí này vì thế vượt ra khỏi khuôn khổ một khóa tập huấn kỹ năng điện thoại; nó trở thành không gian giáo dục cộng đồng, nơi người lớn tuổi gặp gỡ, hỗ trợ nhau, cùng thử nghiệm những điều mới. Nam nói rõ quan điểm: công nghệ phải phục vụ con người, thay vì trở thành khoảng cách giữa các thế hệ. Đó là lời nhắc cho cả những người trẻ đang vô thức để cha mẹ, ông bà bị bỏ lại phía sau.
Từ Hải Nam đến Khuông Văn Hùng: truyền thống nhà giáo gắn với cộng đồng
Lớp học công nghệ 0 đồng của Lưu Hải Nam không phải câu chuyện đơn lẻ, mà nối tiếp một truyền thống nhà giáo gắn bó với cộng đồng địa phương. Ông Khuông Văn Hùng, sinh năm 1947, có gần 40 năm làm giáo dục, hơn 30 năm giữ vị trí quản lý. Từ thời làm Bí thư chi bộ, Hiệu trưởng Trường THCS Nghĩa Tân đến khi nghỉ hưu, ông luôn chọn đóng góp bằng hành động cụ thể cho quê hương. Sau khi rời lớp học, ông vẫn tham gia công tác địa phương, làm Chủ tịch Hội Cựu giáo chức cấp xã giai đoạn 2010–2024, kết nối các thế hệ thầy cô, thúc đẩy xây dựng xã hội học tập. Nếu Hùng dành đời mình cho việc xây trường, nâng chất lượng giáo dục, thì Nam mang tinh thần đó vào thời chuyển đổi số, mở lớp học miễn phí cho người già, trực tiếp đưa công nghệ đến với người dân. Năm 2025, Nam được UBND TP. Hà Nội tặng Bằng khen vì đóng góp trong chiến dịch “45 ngày đêm ra quân hỗ trợ chuyển đổi số” triển khai tại các xã, phường. Với anh, đó không phải đích đến, mà là động lực để tiếp tục hành trình giáo dục cộng đồng bằng công nghệ.
