Từ giải thưởng gạo ngon nhất đến áp lực tái cơ cấu
Gạo ST25 Việt Nam là giống gạo thơm, chất lượng cao, nhiều lần đoạt giải thưởng gạo ngon nhất thế giới và nay tiếp tục xếp thứ hai trong cuộc thi quốc tế, qua đó trở thành biểu tượng cho chiến lược chuyển dịch xuất khẩu gạo từ chạy theo sản lượng sang ưu tiên giá trị gia tăng, chất lượng và phát triển bền vững của ngành lúa gạo trong bối cảnh giá xuất khẩu suy giảm và cạnh tranh ngày càng khốc liệt. Ngày 9/10, tại Manila, gạo ST25 nhãn hiệu Gạo Ông Cua của Việt Nam đạt giải Nhì cuộc thi “Gạo ngon nhất thế giới 2026”, vượt Thái Lan và chỉ đứng sau Myanmar. Thành tích này nối dài chuỗi giải thưởng gạo ngon nhất mà ST25 và ST24 giành được trong gần một thập kỷ qua. Nhưng điểm cốt lõi không phải là tấm huy chương, mà là câu hỏi: liệu ngành lúa gạo có đủ nhanh nhạy để biến vinh danh quốc tế thành thay đổi cấu trúc chuỗi giá trị?
Nghịch lý: gạo đoạt giải, kim ngạch vẫn đi xuống
Trong khi gạo ST25 thăng hạng ở sân chơi chất lượng toàn cầu, bức tranh xuất khẩu gạo lại mang nhiều gam màu xám. 9 tháng đầu năm, Việt Nam xuất khẩu khoảng 6,4–6,45 triệu tấn gạo, nhưng kim ngạch lại giảm mạnh so với cùng kỳ, cho thấy giá bán bình quân đang đi xuống và biên lợi nhuận bị thu hẹp. Đây là lời nhắc thẳng thắn rằng giải thưởng gạo ngon nhất không tự động chuyển hóa thành sức mạnh giá nếu toàn ngành vẫn phụ thuộc vào phân khúc trung bình và chịu sức ép từ những thị trường lớn đang trở nên khó tính hơn. Khi chi phí năng lượng, logistics và vận tải biển duy trì ở mức cao, việc tiếp tục bám vào chiến lược tăng sản lượng gạo phổ thông chỉ khiến doanh nghiệp kẹt trong vòng xoáy "bán nhiều nhưng thu ít" – một mô hình tăng trưởng đã hết thời.
Theo số liệu thống kê, gạo thơm và gạo chất lượng cao hiện đã chiếm gần 68% tổng lượng xuất khẩu, trong khi gạo trắng phổ thông chỉ còn hơn 19%. Đây là một câu nói có tính định hướng: "Chuyển dịch cơ cấu sản phẩm đang trở thành hướng đi quan trọng", bởi nó xác nhận ngành đang bước những bước đầu tiên ra khỏi "vùng an toàn" sản lượng. Tuy vậy, tốc độ dịch chuyển vẫn chưa tương xứng với áp lực thị trường. Nếu kim ngạch tiếp tục suy giảm nhanh hơn sản lượng, bài toán tái cơ cấu ngành lúa gạo sẽ không còn là lựa chọn chiến lược mà trở thành yêu cầu sống còn.
Gạo ST25 và xu hướng xuất khẩu gạo chất lượng cao
Điểm sáng của bức tranh là xuất khẩu gạo chất lượng cao đang cho thấy một cấu trúc cạnh tranh mới, trong đó gạo ST25 Việt Nam là một trong những minh chứng rõ rệt nhất. Gạo ST25 đã được đưa vào hệ thống bán lẻ tại Đức, đồng thời cùng các sản phẩm mang nhãn hiệu "Gạo Việt xanh phát thải thấp" tiếp cận những thị trường được đánh giá là khó tính như Nhật Bản, Australia, Singapore và Malaysia. Việc một giống gạo từng nhiều lần giành giải thưởng gạo ngon nhất thế giới được người tiêu dùng tại các thị trường khắt khe chấp nhận cho thấy hướng đi "ít mà chất" không còn là khẩu hiệu mà đã trở thành thực tế thương mại. Tuy nhiên, nếu chỉ một vài giống như ST25, Đài Thơm 8 hay OM18 vươn lên, còn phần lớn diện tích vẫn là các giống phổ thông, thì sức bật chung của ngành sẽ bị giới hạn.
Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp tại Đồng bằng sông Cửu Long đang góp phần tạo nền cho cuộc chuyển đổi này. Tính đến tháng 8, diện tích áp dụng toàn bộ hoặc một phần quy trình sản xuất bền vững đã đạt hơn 420 nghìn ha, tạo ra khoảng 70 nghìn tấn gạo được cấp nhãn "Gạo Việt xanh phát thải thấp", với một phần sản lượng đã xuất khẩu sang các thị trường yêu cầu cao về chất lượng và môi trường. Đây là tín hiệu cho thấy ngành lúa gạo đã bắt đầu gắn chất lượng với tiêu chuẩn xanh, thay vì chỉ dừng ở việc cải thiện hương thơm, độ dẻo hay độ dài hạt như cách các cuộc thi gạo ngon thường đánh giá. Nhìn từ đó, ST25 không chỉ là câu chuyện về hạt gạo thơm, mà còn là gợi ý cho một mô hình sản xuất – xuất khẩu gắn với chuẩn mực bền vững mới.
Tái cơ cấu ngành lúa gạo: chuyển từ sản lượng sang giá trị
Kim ngạch giảm và áp lực giá đang đẩy ngành lúa gạo đến ngã rẽ chiến lược. Hệ thống thị trường hiện vẫn phụ thuộc nhiều vào một số đối tác lớn, trong đó Philippines đang chiếm tỷ trọng đáng kể nhưng lại cho thấy những tín hiệu không còn thuận lợi như trước. Trong khi đó, nguồn cung lúa ở Đồng bằng sông Cửu Long đã chạm ngưỡng ổn định, khó tăng thêm đáng kể về sản lượng. Điều này buộc ngành phải chuyển từ mô hình tăng trưởng theo sản lượng sang tối ưu giá trị trên mỗi tấn gạo xuất khẩu. Nói cách khác, tái cơ cấu ngành lúa gạo không còn là câu chuyện điều chỉnh kỹ thuật, mà là sự thay đổi tư duy từ "bán hạt" sang "bán chất lượng, bán thương hiệu và bán câu chuyện xanh" – nơi các giống như gạo ST25 Việt Nam giữ vai trò dẫn đường.
Nghị định mới về kinh doanh xuất khẩu gạo đã cắt giảm điều kiện đầu tư kho và cơ sở xay xát, đồng thời ưu tiên gạo hữu cơ, gạo đồ và gạo bổ sung vi chất bằng cơ chế thông thoáng hơn. Nếu doanh nghiệp chỉ nhìn đây như một chính sách nới lỏng để tăng số lượng đơn vị tham gia thị trường thì sẽ bỏ lỡ cơ hội lớn hơn: dùng khung pháp lý mới để đẩy nhanh chuyển dịch sang phân khúc gạo chất lượng cao, từ khâu tổ chức vùng nguyên liệu đến chế biến sâu và xây dựng thương hiệu. Tái cơ cấu ngành lúa gạo vì thế phải được hiểu là tái thiết toàn bộ chuỗi giá trị, trong đó nông dân, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cùng chia sẻ mục tiêu nâng giá trị chứ không chỉ tăng sản lượng.
Kết luận: ST25 là lời nhắc, không phải chiếc huy chương an toàn
Việc gạo ST25 tiếp tục được vinh danh tại cuộc thi gạo ngon nhất thế giới là một tín hiệu tích cực, nhưng nó cũng phơi bày một nghịch lý: Việt Nam đã có những hạt gạo đứng ở nhóm đầu thế giới, song giá trị xuất khẩu toàn ngành vẫn suy giảm. Nếu không nhanh chóng tái cơ cấu theo hướng chất lượng, gia tăng giá trị và phát triển bền vững, thành tích của ST25 sẽ bị chôn vùi trong thống kê, thay vì trở thành mốc chuyển đổi. Ngành lúa gạo đang đứng trước yêu cầu rõ ràng là chuyển từ tăng trưởng theo sản lượng sang nâng giá trị trên mỗi tấn gạo xuất khẩu. Trong bối cảnh đó, gạo ST25 Việt Nam nên được nhìn như lời nhắc rằng "chúng ta có thể" – nhưng để "chúng ta làm được", cần một chiến lược nhất quán: đẩy mạnh xuất khẩu gạo chất lượng cao, xây dựng thương hiệu và gắn chất lượng với chuẩn xanh – thay vì tiếp tục hài lòng với những tấm huy chương.
