Khi lời thách thức trên mạng kéo theo hung khí ngoài phố
Bạo lực trên livestream là tình trạng mâu thuẫn, đe dọa hoặc hành vi bạo lực được phát trực tiếp hay khuếch đại qua mạng, có thể kích động người xem và làm xung đột lan từ màn hình ra đời thực. Vụ việc ở xã Bình Tuyền, tỉnh Phú Thọ, cho thấy nguy cơ ấy không còn là giả định: khoảng 23 giờ 30 ngày 17/7, một thanh thiếu niên rủ 13 người tụ tập, mang theo bốn thanh phóng lợn và hai gậy kim loại dài hơn ba mét. Trên đường di chuyển, nhóm này mâu thuẫn với nhóm khác qua livestream TikTok rồi hẹn gặp để giải quyết.
Khoảng 3 giờ ngày 18/7, hai nhóm gặp nhau tại khu vực Công viên Trại Cúp, ném chai bia và đuổi đánh nhau qua nhiều tuyến đường. Một người bị vây đánh bằng phóng lợn, chai bia và các hành vi bạo lực khác, phải cấp cứu. Công an tỉnh Phú Thọ đã khởi tố 10 bị can để điều tra các tội cố ý gây thương tích, gây rối trật tự công cộng và tàng trữ, sử dụng trái phép vũ khí quân dụng; cơ quan chức năng tiếp tục làm rõ vai trò từng người.
Bài học ở đây không nằm ở việc livestream tự nó gây ra bạo lực, mà ở cách một cuộc khẩu chiến được đẩy thành lời hẹn đối đầu, rồi thành một cuộc truy đuổi có hung khí. Khi xung đột được phát tán và khán giả dõi theo, việc phô trương, khiêu khích có thể tạo thêm áp lực phải “đáp trả”. Mạng không chỉ phản chiếu mâu thuẫn: trong những trường hợp như thế này, nó có thể trở thành một mắt xích khiến mâu thuẫn leo thang.
Nội dung giang hồ không chỉ là vai diễn khi được biến thành mô hình kiếm tiền
Cần nhìn rộng hơn một vụ hẹn đánh nhau: nội dung giang hồ được dàn dựng, sản xuất thành chuỗi rồi phát hành để câu lượt xem đặt ra câu hỏi khác với việc ghi lại một sự kiện. Theo thông tin điều tra, từ năm 2019, nhóm Cọp Đen bàn bạc, viết kịch bản và mời người tham gia làm phim ngắn về “đại ca”, tranh giành địa bàn, bảo kê, đánh bạc, đao kiếm, súng và thanh trừng. Ngày 27/10, Công an thành phố Đồng Nai khởi tố vụ án, khởi tố và tạm giam 20 bị can để điều tra hành vi đưa hoặc sử dụng trái phép thông tin mạng máy tính, mạng viễn thông.
Sức hút hàng triệu lượt xem không chứng minh nội dung ấy vô hại; nó cho thấy công thức gây sốc có thể được thương mại hóa. Một số tập phim của nhóm Cọp Đen đạt hơn 4 triệu lượt xem mỗi tập. Trong một vụ việc khác, một video của nhóm chuyên sản xuất, phát tán video bạo lực học đường và giang hồ mạng có hơn 2,7 triệu lượt xem; nhóm này được xác định thu lợi bất chính hơn 500 triệu đồng. Khi hình ảnh bạo lực được dựng có chủ đích để tăng tương tác và thu lợi, việc xem đó như trò giải trí vô thưởng vô phạt là cách làm nhẹ đi tác động của nó.
Điều đáng lo không chỉ là cảnh đánh đấm trên màn hình. Cơ quan điều tra nhận định nội dung nhắm đến tâm lý người xem trẻ, tô đậm hình tượng “đại ca”, sức mạnh bạo lực và lối hành xử coi thường pháp luật. Người trẻ có thể tiếp xúc lặp đi lặp lại với thông điệp rằng liều lĩnh, trả thù hay “luật rừng” đem lại danh tiếng. Vì thế, bảo vệ cộng đồng không chỉ là dọn bỏ nội dung vi phạm, mà còn là tránh để sự nổi tiếng biến thành giấy phép cổ xúy bạo lực.
Xử lý đúng hành vi, không đánh đồng việc đưa tin với cổ xúy bạo lực
Hoan nghênh việc xử lý những nhóm cố ý dựng hình ảnh giang hồ để câu view, kiếm tiền là hợp lý. Nhưng ranh giới cần được xác định bằng hành vi và căn cứ pháp luật, không phải bằng một nhãn dán. Ghi nhận một vụ đánh nhau để cảnh báo cộng đồng, cung cấp thông tin hoặc phản ánh hậu quả khác với việc dàn dựng cảnh bạo lực, tôn vinh “đại ca”, rồi biến xung đột thành nội dung giải trí. Bản thân việc làm nội dung gây tranh luận hay đóng vai giang hồ không mặc nhiên cấu thành vi phạm; xử lý phải đúng người, đúng hành vi và đúng căn cứ.
Mối nguy của livestream câu view còn nằm ở vòng lặp: tranh cãi trên mạng kéo người đến ngoài đời, sự việc ngoài đời lại được phát trực tiếp để thu hút khán giả. Một trường hợp được nêu trong các vụ xử lý gần đây bắt đầu từ livestream tranh cãi, sau đó những người liên quan đến một doanh nghiệp để tiếp tục phát trực tiếp, gây ảnh hưởng hoạt động sản xuất kinh doanh. Khi xung đột trở thành “chương trình”, người tham gia có động cơ duy trì căng thẳng thay vì dừng lại.
Vì vậy, điều tra không nên chỉ dừng ở gương mặt xuất hiện trước ống kính. Cần làm rõ ai tổ chức, sản xuất, phát tán, kiếm tiền và nền tảng nào góp phần lan truyền nội dung vi phạm. Vụ án ở Phú Thọ cũng đang được tiếp tục điều tra để xác định vai trò từng bị can. Kết luận cần phân biệt rành mạch giữa đưa tin về bạo lực và cổ xúy bạo lực; còn khán giả, nhà quảng cáo và nền tảng không nên tiếp sức cho nội dung lấy hung khí, trả thù và coi thường pháp luật làm mồi câu tương tác. Đó là cách ngăn mạng xã hội trở thành sân khấu cho một cuộc hỗn chiến kế tiếp.
