Khi AI chạm ngưỡng Huy chương Fields: thành tựu hay lời cảnh báo?
AI giải toán học là việc các mô hình trí tuệ nhân tạo không chỉ tính toán số liệu mà còn tự đề xuất, kiểm chứng và công bố các chứng minh cho những bài toán phức tạp vốn được xem là đỉnh cao của nghiên cứu toán học, đặt ra câu hỏi liệu máy móc đang trở thành chủ thể mới trong sáng tạo toán học hay chỉ là công cụ tăng tốc cho tư duy con người. Một mô hình nội bộ của OpenAI đã giải quyết hàng trăm bài toán hóc búa, với 722 bài báo chứng minh 372 kết quả toán học được đưa lên GitHub, trong đó có những câu hỏi mở mà giới toán học truy tìm suốt hàng thập kỷ. Nhiều nhà toán học thừa nhận nếu thành tựu này do con người tạo ra, tác giả sẽ “nhận ngay Huy chương Fields” không cần tranh cãi. Vấn đề không còn là chuyện AI có thông minh hay không, mà là chúng ta chấp nhận để toán học đổi bản chất đến mức nào.
Terence Tao và cuộc cách mạng toán học được máy kiểm chứng
Trong khi nhiều người choáng váng trước làn sóng AI giải toán, Terence Tao lại chủ động biến nó thành một cuộc cách mạng toán học có kiểm soát. Ông tiên phong dùng AI và phần mềm kiểm chứng để xử lý hàng triệu vấn đề trong toán học, với tham vọng thay đổi cách giới toán học hợp tác và công bố kết quả. Theo ông, muốn làm được điều đó phải có một hình thức kiểm chứng bằng máy tính, nơi các chứng minh được viết bằng ngôn ngữ mà phần mềm thông minh hiểu và tự động kiểm tra từng bước suy luận. Ngày 9/10/2023, Tao công khai việc ông “làm quen với hệ thống chứng minh tương tác Lean4 (với sự hỗ trợ của AI khi cần thiết)” như một bước đi thực tế chứ không chỉ là viễn cảnh lý thuyết. Cách tiếp cận của Tao cho thấy nghiên cứu toán học AI không nhất thiết là cuộc đua trình diễn sức mạnh mô hình, mà có thể là nỗ lực xây dựng hạ tầng nhận thức mới cho cả cộng đồng.
Hugo Duminil-Copin: toán học cần sự hiểu, không chỉ cần lời giải
Trái với sự hào hứng công nghệ, Hugo Duminil-Copin nhìn những công bố của OpenAI như một “cú sốc kinh hoàng” vì ông cho rằng con người cần quá trình hiểu chứ không chỉ cần lời giải. Một số bài toán trong loạt kết quả mới là những vấn đề ông và cộng đồng đã theo đuổi hàng thập niên, thậm chí hàng thế kỷ. Khi AI giải hàng trăm bài toán cùng lúc bằng chứng minh hình thức với trợ lý Lean, ông nói mình đã khóc vì nghĩ đến các đồng nghiệp trẻ, những người vừa bước vào nghề với nhiều trí tuệ và tình yêu dành cho toán học. Theo Duminil-Copin, toán học trước hết là để tạo ra sự hiểu biết, và quá trình khám phá còn quan trọng hơn đáp án. Nếu cuộc cách mạng toán học do AI dẫn dắt bỏ qua giá trị này, chúng ta không chỉ mất đi nghề toán như đã biết, mà còn làm nghèo đi ý nghĩa của lao động trí tuệ.
Cuộc tranh luận: bảo vệ lao động trí tuệ trong kỷ nguyên AI giải toán
Điểm căng thẳng không nằm ở việc AI có nên giải toán, mà ở cách xã hội định giá công sức con người khi máy móc trở thành “máy gia tốc toán học” khổng lồ. Trước làn sóng các công ty công nghệ chạy đua dùng AI giải toán để quảng bá mô hình, Hugo Duminil-Copin cùng 27 nhà toán học đạt giải Fields, trong đó có Peter Scholze, Terence Tao và Ngô Bảo Châu, đã ký tuyên bố “Sự lệch hướng nghiêm trọng của AI trong toán học” để cảnh báo việc chạy đua này đang quay lưng lại với mục tiêu của toán học và đe dọa trực tiếp tương lai của lao động trí tuệ. Ông kêu gọi bảo vệ giá trị lao động và sáng tạo của con người, phản đối việc để khoa học bị định hướng hoàn toàn bởi máy móc. Nhiều nhà toán học khác cũng nhấn mạnh AI phải được dùng một cách chừng mực, với định hướng từ cộng đồng khoa học để chọn những vấn đề cần hỗ trợ, thay vì để mô hình tự quyết định mục tiêu nghiên cứu.
Điều gì tiếp theo: chấp nhận AI như cộng sự hay đối thủ?
Dù đối mặt với chỉ trích, các công ty AI khẳng định họ không thể và cũng không có kế hoạch chạy chậm lại, vì những bài toán khó là bài kiểm tra thiết yếu để chứng minh rằng AI đang ngày càng thông minh hơn. Điều này buộc giới toán học phải nhanh chóng xây dựng lại cách làm việc và hành nghề, như lời Duminil-Copin. Một hướng đi hợp lý là coi AI như cộng sự: cộng đồng toán học chọn vấn đề, đặt câu hỏi, dùng hệ tác tử AI và phần mềm kiểm chứng để tạo ra chứng minh, rồi quay lại nhiệm vụ cốt lõi là hiểu và diễn giải những kết quả đó. Một số nhà nghiên cứu cho rằng họ có trách nhiệm hiểu hành vi của các hệ tác tử AI và chứng minh rằng chúng không hành động theo những cách không mong muốn. Cuộc cách mạng toán học đang diễn ra không thể đảo ngược; câu hỏi còn lại là chúng ta để AI viết lại luật chơi, hay chủ động viết lại luật sao cho vẫn giữ được phẩm giá của hiểu biết con người.
