Ba thế hệ nữ giáo sư toán học và một trục thời gian của lịch sử khoa học
Ba nữ giáo sư toán học Việt Nam – Hoàng Xuân Sính, Lê Thị Thanh Nhàn và Tạ Thị Hoài An – tạo thành một chuỗi ba thế hệ lãnh đạo nữ trong toán học, phản chiếu lịch sử khoa học Việt Nam từ giai đoạn xây dựng thể chế giáo dục, thời kỳ hy sinh gắn bó với quê hương đến kỷ nguyên nghiên cứu AI Việt Nam, đồng thời trở thành biểu tượng phụ nữ trong STEM về trí tuệ, nghị lực và trách nhiệm với cộng đồng. Họ không phải những gương mặt lẻ loi, mà là ba mốc son cho thấy khi phụ nữ được trao cơ hội trong khoa học, họ có thể dẫn dắt thay vì đứng sau. Đáng chú ý, cả ba đều không chọn đường dễ: mỗi người chấp nhận thiệt thòi cá nhân để đặt nền tảng lâu dài cho thế hệ sau. Chính vì thế, câu chuyện của họ không chỉ là sự ghi nhận, mà là lời chất vấn: chúng ta đã làm đủ để thế hệ nữ khoa học tiếp theo không còn phải hy sinh nhiều đến vậy?
Hoàng Xuân Sính: Từ làng Cót đến người dựng nền thể chế đại học tư thục
Trong lịch sử khoa học Việt Nam, GS.TSKH.NGND Hoàng Xuân Sính là nữ giáo sư toán học đầu tiên của dân tộc, sinh ra ở làng Cót – đất khoa bảng hiếu học phía Tây Thăng Long xưa. Bà không chỉ là nhà toán học mà còn là người đồng sáng lập và Hiệu trưởng đầu tiên của Trường Đại học Thăng Long, đặt viên gạch thể chế cho mô hình đại học tư thục hiện đại. Ở tuổi 93, bà vẫn minh mẫn, khỏe mạnh và hiếm hoi xuất hiện trước công chúng trong buổi giao lưu về bộ phim tài liệu "Giáo sư Hoàng Xuân Sính", được trình chiếu miễn phí vào tối 18/9 như tác phẩm mở màn một liên hoan phim tài liệu. Việc dành cả đời cho giáo dục và nghiên cứu, trong bối cảnh chiến tranh và thiếu thốn, là tuyên ngôn thẳng thắn rằng tri thức phải gắn với trách nhiệm xã hội: bà dùng toán học để xây dựng một thiết chế mở, nơi sinh viên được học trong môi trường tự do hơn, bình đẳng hơn.
Lê Thị Thanh Nhàn: Gắn bó với Thái Nguyên, chọn hy sinh thay vì hào quang quốc tế
Nếu thế hệ thứ nhất gắn với xây dựng thể chế, thế hệ thứ hai – GS.TS Lê Thị Thanh Nhàn – lại khắc họa lựa chọn "ở lại" đầy chủ ý. Sinh năm 1970 trong gia đình nghèo có cha là bộ đội tập kết, mẹ là giáo viên tiểu học, tuổi thơ của bà ở Việt Bắc gắn liền với đói nghèo, tự mưu sinh bằng bắt cua, cất vó, mót lúa. Bộc lộ năng khiếu toán, bà vào khoa Toán Đại học Sư phạm Việt Bắc lúc 16 tuổi và trở thành giảng viên khi mới 20 tuổi. Đến năm 2015, bà được công nhận đạt chuẩn chức danh Giáo sư ở tuổi 45, trở thành nữ giáo sư toán học thứ hai trong lịch sử Việt Nam, sau Hoàng Xuân Sính. Nhiều viện nghiên cứu hàng đầu tại Pháp, Ý, Thụy Sĩ mời bà sang làm việc, nhưng bà từ chối để trở về gắn bó với Đại học Thái Nguyên, nơi bà coi là "mái nhà khoa học" nuôi dưỡng mình. Sự chọn lựa ấy không lãng mạn: nó đồng nghĩa chấp nhận mức thu nhập khoa học còn hạn chế, mà chính bà đánh giá là rào cản lớn khiến nhiều tài năng khó toàn tâm cho nghiên cứu. Theo mô tả của giới chuyên môn, hành trình của bà là trường hợp đặc biệt chứng minh rằng phụ nữ hoàn toàn có thể chinh phục đỉnh cao trong lĩnh vực vốn đầy thách thức.
Tạ Thị Hoài An: Từ căn phòng trọ đến nền tảng AI mang dấu ấn "Make in Vietnam"
Sinh năm 1972 tại Nghệ An, trong gia đình trí thức với cha là giảng viên toán, mẹ là bác sĩ, GS Tạ Thị Hoài An đại diện cho thế hệ nữ giáo sư toán học bước thẳng vào kỷ nguyên công nghệ. Sau khi tốt nghiệp Đại học Vinh, bà bảo vệ luận án Tiến sĩ Toán học tại Viện Toán học năm 2001 dưới sự hướng dẫn của GS.TSKH Hà Huy Khoái, nghĩa là có bằng tiến sĩ khi mới 29 tuổi. Hơn 3 thập kỷ kiên trì với toán học thuần túy của bà được mô tả như minh chứng cho đỉnh cao trí tuệ người Việt, đồng thời là hình mẫu truyền cảm hứng về bản lĩnh sắt đá của phụ nữ nghiên cứu khoa học. Nhưng điểm quan trọng là bà không dừng ở lý thuyết: là nữ giáo sư toán học thứ ba trong lịch sử Việt Nam, bà "không ngừng nghiên cứu và phát triển các sản phẩm công nghệ mang dấu ấn Make in Vietnam". Nổi bật là dự án Flyspeck – chương trình ứng dụng trí tuệ nhân tạo để kiểm chứng bản chứng minh Giả thuyết Kepler của Thomas Hales. Thành tựu này được vinh danh tại Hội nghị Toán học Thế giới 2022 và dữ liệu từ Flyspeck sau đó được các tập đoàn công nghệ hàng đầu như OpenAI và DeepMind dùng để huấn luyện mô hình AI, đặt tiền đề cho các công nghệ trí tuệ nhân tạo đột phá như ChatGPT. Theo mô tả, dự án tiếp tục được phát triển qua hợp tác giữa Viện Toán học, Đại học Thăng Long và Đại học Pittsburgh, mở ra hướng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho toán ứng dụng tại Việt Nam.
Áp lực vô hình và bài học cho thế hệ phụ nữ trong STEM
Điều dễ bị lãng quên khi ca ngợi ba nữ giáo sư toán học Việt Nam là cái giá họ phải trả. Cả Thanh Nhàn và Hoài An từng sống trong căn phòng trọ chật hẹp, thiếu thốn khi làm nghiên cứu sinh, đến mức căn nhà thầy Hà Huy Khoái trở thành chỗ dựa tinh thần, được gọi thân mật là "nhà của các chị Dậu". Hơn 10 năm điều trị hiếm muộn là thử thách tột cùng về thể xác lẫn tinh thần với Hoài An; bà thừa nhận phụ nữ làm khoa học phải chịu áp lực lớn khi phải cân bằng giữa gia đình và sự nghiệp. Thanh Nhàn thì trăn trở về thu nhập khoa học còn thấp, hạn chế khả năng toàn tâm cho nghiên cứu. Những bất lợi ấy cho thấy phụ nữ trong STEM không cần thêm lời động viên suông, họ cần môi trường thực tế bớt trừng phạt lựa chọn khoa học của mình. Câu chuyện truyền cảm hứng của ba giáo sư vì thế liên quan trực tiếp tới thế hệ trẻ: nếu chúng ta muốn có thêm những người dám dẫn dự án nghiên cứu AI Việt Nam, dám dựng trường đại học, dám từ chối cơ hội nước ngoài, thì chính sách đãi ngộ, cơ chế nghiên cứu và văn hóa gia đình phải thay đổi. Ngưỡng mộ là chưa đủ; cần biến sự ngưỡng mộ thành điều kiện cụ thể để những Hoàng Xuân Sính, Lê Thị Thanh Nhàn, Tạ Thị Hoài An tiếp theo không phải đi tiếp một mình.
