Ung thư nhiễm trùng: mối nguy chiếm 1/8 ca mắc mới nhưng bị lãng quên
Ung thư do tác nhân nhiễm trùng là nhóm bệnh ác tính hình thành khi virus, vi khuẩn hoặc vi sinh vật xâm nhập lâu dài vào cơ thể, gây viêm mạn tính, làm tổn thương ADN tế bào và thúc đẩy các biến đổi dẫn đến tăng sinh bất thường, từ đó phát triển thành khối u ác tính tại nhiều cơ quan khác nhau. Đã đến lúc chúng ta phải xem lại danh sách nguy cơ ung thư quen thuộc. Thói quen hút thuốc, phơi nắng, tiền sử gia đình luôn được nhắc tới, trong khi nhiễm trùng thường bị bỏ quên, dù nghiên cứu mới cho thấy cứ 8 ca ung thư toàn cầu thì có 1 ca bắt nguồn từ nhiễm trùng. Điều này không chỉ là một chi tiết thống kê; nó đặt ra yêu cầu cấp bách phải coi phòng ngừa ung thư nhiễm trùng là trụ cột ngang hàng với dinh dưỡng, vận động và tầm soát.
Nghiên cứu toàn cầu của IARC: 12% ung thư mới gắn với tác nhân nhiễm trùng
Điểm đáng giá nhất của báo cáo vừa được IARC công bố trên tạp chí The Lancet Oncology là nó biến cảm giác mơ hồ về nguy cơ thành con số rất cụ thể. Nhóm khoa học đã xác định các loại tác nhân nhiễm trùng ung thư, tính tỷ lệ ung thư liên quan từng tác nhân và áp dụng lên cơ sở dữ liệu toàn cầu về ca mắc mới. Kết quả: khoảng 2,3 triệu ca ung thư mới trong năm 2024 – tương đương 12% tổng số ca – có liên hệ trực tiếp với nhiễm trùng. Đây là câu nói trích dẫn đáng suy nghĩ: “tác nhân nhiễm trùng là nguyên nhân của khoảng 12% tổng số ca ung thư mới trên toàn cầu”. Đáng chú ý hơn, lần đầu tiên, danh sách các tác nhân này được mở rộng thêm 16 loại, bao gồm cả HIV, Merkel cell polyomavirus và virus Epstein‑Barr (EBV), cho thấy bức tranh sinh học của ung thư liên quan nhiễm trùng phức tạp hơn chúng ta tưởng.
Vi khuẩn HP ung thư dạ dày: cơ chế viêm mạn tính và cơ hội can thiệp sớm
Không phải thuốc lá, mà vi khuẩn HP mới là tác nhân nhiễm trùng dẫn đến nhiều ca ung thư nhất hiện nay. Helicobacter pylori sống dai dẳng trong niêm mạc dạ dày, gây viêm kéo dài, kích thích quá trình sửa chữa ADN liên tục; chỉ cần một phần trong những sửa chữa đó sai lệch, tế bào có thể chuyển thành ác tính. Nghiên cứu ghi nhận khoảng 760.000 ca ung thư do vi khuẩn này, chủ yếu là ung thư dạ dày và tập trung nhiều ở Đông Á. HP liên quan chặt chẽ tới điều kiện sống đông đúc, vệ sinh kém thời thơ ấu; đa số người nhiễm vẫn sống khỏe, nhưng một bộ phận sẽ tiến triển thành viêm loét và ung thư nếu không được điều trị. Tin tích cực là chúng ta có công cụ: HP có thể phát hiện bằng xét nghiệm máu, hơi thở, phân hoặc nội soi và điều trị bằng phác đồ kháng sinh khoảng 2 tuần. Nếu bỏ qua sàng lọc, chúng ta đang bỏ lỡ một trong những cơ hội phòng ngừa ung thư rõ ràng nhất hiện nay.
Virus HPV và ung thư: từ cổ tử cung tới đầu cổ, vaccine là tấm khiên hiếm hoi
Trong nhóm virus HPV và ung thư, mối liên hệ không còn tranh cãi: HPV gây 100% ca ung thư cổ tử cung, đồng thời liên quan đến ung thư hậu môn, vùng kín và một số ung thư vùng đầu cổ. Cơ chế bệnh sinh là quá trình virus xâm nhập tế bào biểu mô, sản xuất các protein làm bất hoạt gen ức chế khối u, khiến tế bào đi vào quỹ đạo tăng sinh vô kiểm soát. Nghiên cứu cho thấy gần 750.000 ca ung thư mới toàn cầu gắn với HPV, với tỷ lệ đặc biệt cao tại khu vực phía Nam sa mạc Sahara châu Phi. Bỏ qua HPV nghĩa là bỏ qua một mảnh ghép lớn của bức tranh ung thư nhiễm trùng. Khác với EBV – hiện chưa có vaccine hay thuốc đặc hiệu – chúng ta đã sở hữu vaccine HPV, công cụ phòng ngừa ung thư hiếm hoi có hiệu quả rõ ràng. Nhưng nếu cộng đồng vẫn xem HPV chỉ là “virus gây bệnh lây qua đường tình dục” chứ không phải “virus gây ung thư”, tỷ lệ tiêm chủng sẽ không bao giờ tương xứng với mức độ nguy cơ.
Phòng ngừa ung thư nhiễm trùng: từ lối sống, xét nghiệm tới vaccine
Điểm chung đáng buồn của tác nhân nhiễm trùng ung thư là chúng âm thầm tồn tại trong cơ thể nhiều năm trước khi khối u xuất hiện. Nhưng điểm chung đáng mừng là nhiều trong số đó có thể phát hiện và can thiệp sớm. Với HP, xét nghiệm định kỳ cho nhóm nguy cơ cao – người có tiền sử gia đình ung thư dạ dày, cộng đồng dân tộc thiểu số – được các chuyên gia đánh giá là có thể cứu sống nhiều người. Với virus HPV và ung thư, tiêm vaccine cho trẻ em và vị thành niên, kết hợp tầm soát cổ tử cung bằng Pap và HPV test, là chiến lược không thể trì hoãn. Bên cạnh đó, khuyến cáo y khoa nhấn mạnh vai trò của chế độ ăn hợp lý, hạn chế thực phẩm siêu chế biến, duy trì vận động, kiểm soát cân nặng và tiêm vaccine phòng các virus có khả năng gây ung thư. Nếu vẫn xem ung thư là “chuyện số phận”, chúng ta đang bỏ qua một tập hợp biện pháp phòng ngừa có cơ sở khoa học rất rõ ràng.
