Ung thư do nhiễm trùng: mối nguy bị xem nhẹ
Ung thư do các tác nhân nhiễm trùng là nhóm bệnh ác tính phát sinh từ sự xâm nhập kéo dài của vi khuẩn, virus hoặc vi sinh vật khác, trong đó chúng gây viêm mạn tính, làm tổn thương dần dần tế bào và dẫn đến biến đổi tiền ung thư rồi ung thư thực sự; nhóm này chiếm một phần đáng kể tổng gánh nặng ung thư toàn cầu và hoàn toàn có thể phòng ngừa bằng thay đổi hành vi và y tế dự phòng có mục tiêu. Theo một nghiên cứu trên tạp chí The Lancet Oncology, tác nhân nhiễm trùng là nguyên nhân của khoảng 12% tổng số ca ung thư mới trên toàn cầu trong năm 2024, tương đương 2,3 triệu ca, và vi khuẩn HP cùng virus HPV chiếm tỷ lệ lớn nhất. Điều này có nghĩa là cứ 8 ca ung thư thì có 1 ca gắn với bệnh nhiễm trùng gây ung thư – một con số đủ lớn để chúng ta phải thay đổi cách nhìn về phòng ngừa ung thư. Thay vì chỉ nghĩ đến nắng, thuốc lá hay di truyền, người dân cần đặt câu hỏi: mình đã thực sự kiểm soát các tác nhân nhiễm trùng ung thư hay chưa?
H. pylori và ung thư dạ dày: kẻ phá hoại ẩn nấp trong bữa cơm
Vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) có khả năng sống dai trong môi trường axit của dạ dày và là một trong những nguyên nhân lớn nhất dẫn tới bệnh dạ dày cũng như ung thư dạ dày trên toàn cầu. Các nhà khoa học ghi nhận H. pylori là tác nhân nhiễm trùng dẫn đến nhiều ca ung thư nhất, với khoảng 760.000 ca ung thư dạ dày mỗi năm, tập trung chủ yếu ở Đông Á. Cơ chế bệnh sinh không diễn ra trong ngày một ngày hai: H. pylori bám vào niêm mạc dạ dày, gây viêm mạn tính, rồi tiến triển qua các giai đoạn như teo niêm mạc, chuyển sản ruột – những tổn thương tiền ung thư dễ bị bỏ qua vì người bệnh thường không có triệu chứng rầm rộ. Đáng lo hơn, H. pylori lây truyền qua tiếp xúc gần gũi trong gia đình, dùng chung bát đũa, muỗng, chén, hoặc vệ sinh tay và thực phẩm kém. Câu chuyện cả ba người trong một gia đình đều dương tính với H. pylori sau khi một thành viên đi khám dạ dày cho thấy "thủ phạm" hoàn toàn có thể đang nằm ngay trên bàn ăn của chúng ta.
Virus HPV gây ung thư: không chỉ là bệnh phụ khoa
Nếu H. pylori là kẻ chuyên tấn công dạ dày, thì virus HPV lại chiếm lĩnh vùng sinh dục và vùng đầu cổ như một tác nhân ung thư cực kỳ phổ biến. Nghiên cứu quốc tế cho thấy virus HPV gây u nhú ở người là tác nhân gây ra 100% số ca ung thư cổ tử cung, đồng thời liên quan đến ung thư hậu môn, vùng kín và một số loại ung thư vùng đầu cổ, với gần 750.000 ca mắc mới mỗi năm. Nói cách khác, phần lớn ung thư cổ tử cung không phải là "số trời" mà là hậu quả lâu dài của một bệnh nhiễm trùng gây ung thư có thể phòng ngừa. Cơ chế gây bệnh của HPV cũng bắt đầu từ nhiễm trùng mạn tính: virus xâm nhập qua niêm mạc, tích hợp vào vật liệu di truyền của tế bào, làm rối loạn kiểm soát tăng sinh và chết tế bào, lâu dần chuyển thành ung thư. Việc nhiều người vẫn coi HPV là "bệnh phụ khoa" riêng của phụ nữ là nguy hiểm, vì HPV còn gây ung thư hậu môn và vùng đầu cổ ở cả nam và nữ. Đã đến lúc chúng ta nhìn HPV như một tác nhân nhiễm trùng ung thư thực thụ, cần được phòng ngừa hệ thống như tiêm vắc xin và tầm soát định kỳ.
Phòng ngừa ung thư dạ dày: bắt đầu từ bát đũa và đôi tay sạch
Phòng ngừa ung thư dạ dày không chỉ là chuyện ăn uống lành mạnh, mà trước hết là cắt đứt đường lây của H. pylori trong gia đình. Vi khuẩn này có thể lây giữa những người cùng sống trong một nhà qua tiếp xúc gần, sinh hoạt chung và ăn uống chung; nguy cơ tăng lên khi mọi người chia sẻ dụng cụ ăn uống hoặc lơ là vệ sinh tay và thực phẩm. Vì vậy, nguyên tắc đầu tiên là vệ sinh cá nhân tốt: rửa tay kỹ sau khi đi vệ sinh, trước khi ăn và trước khi chế biến thực phẩm; làm sạch kỹ bát đũa, muỗng, chén sau mỗi lần dùng. Người lớn tuyệt đối không nhai sẵn thức ăn, nếm bằng miệng rồi đút lại cho trẻ, hoặc dùng cùng đôi đũa, cái muỗng để gắp cho nhiều người. Khi một thành viên được chẩn đoán nhiễm H. pylori, cả gia đình nên chủ động trao đổi với bác sĩ về việc xét nghiệm, nhất là nếu có tiền sử bệnh dạ dày hoặc ung thư dạ dày. Song song đó, hạn chế thực phẩm mặn, hun khói, thịt chế biến sẵn và rượu bia để giảm thêm gánh nặng tổn thương lên niêm mạc dạ dày, qua đó hỗ trợ phòng ngừa ung thư dạ dày lâu dài.
Chủ động với bệnh nhiễm trùng gây ung thư: lựa chọn hay phó mặc?
Điểm tích cực của bệnh nhiễm trùng gây ung thư là: khác với nhiều yếu tố di truyền, chúng ta có thể can thiệp mạnh bằng hành vi và y tế dự phòng. Tác nhân nhiễm trùng đang đứng sau khoảng 12% tổng số ca ung thư mới toàn cầu, với H. pylori và HPV là hai thủ phạm lớn nhất. Điều này đồng nghĩa hàng trăm nghìn ca ung thư có thể được tránh nếu cộng đồng kiểm soát tốt nhiễm H. pylori và virus HPV. Cách tiếp cận hiệu quả không phải là hoảng sợ, mà là bình tĩnh đánh giá nguy cơ: mình có triệu chứng dạ dày kéo dài, sống chung với người đã biết nhiễm H. pylori, hay từng bỏ qua khuyến cáo tiêm vắc xin HPV? Nếu câu trả lời là "có", hành động thiết thực là đi khám, xét nghiệm khi cần, điều trị triệt để nhiễm trùng, cải thiện vệ sinh cá nhân và ăn uống, đồng thời ủng hộ các chương trình tiêm chủng và tầm soát. Khi hiểu H. pylori và virus HPV gây ung thư như thế nào, chúng ta không chỉ bớt sợ ung thư, mà quan trọng hơn là biết mình phải làm gì hôm nay để giảm chắc nguy cơ bệnh trong tương lai.
