Thu hút nhân tài quốc tế: Từ khẩu hiệu thành chiến lược lõi
Thu hút nhân tài quốc tế trong giáo dục đại học là chiến lược chủ động thiết kế chính sách, tài chính và môi trường làm việc để mời, giữ và phát huy đội ngũ nhà khoa học xuất sắc, giáo sư thỉnh giảng và chuyên gia toàn cầu, gắn chặt với mục tiêu nâng chuẩn đào tạo, nghiên cứu, cũng như tái cấu trúc hệ thống theo hướng tự chủ đại học và đổi mới giáo dục đại học. Tâm điểm hiện nay không phải là thêm vài gương mặt “cho có”, mà là biến các đại học quốc gia thành nơi làm việc ngang tầm các trung tâm nghiên cứu hàng đầu khu vực.
Đại học Quốc gia Hà Nội đã đi thẳng vào trọng tâm: xác định đội ngũ nhà khoa học xuất sắc là nhân tố quyết định năng lực nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chất lượng đào tạo. Từ đó, trường triển khai Chương trình thu hút Nhà khoa học xuất sắc và Giáo sư thỉnh giảng giai đoạn 2026-2030 nhằm tạo cơ chế cạnh tranh để quy tụ các nhà khoa học hàng đầu trong nước và quốc tế. Đây là bước chuyển quan trọng: nhân sự tinh hoa không còn là “phần trang trí” mà trở thành trụ cột trong chiến lược thu hút nhân tài quốc tế.
Ngay trong năm 2026, Đại học Quốc gia Hà Nội đặt chỉ tiêu thu hút 20 nhà khoa học xuất sắc làm việc cơ hữu và 100 lượt giáo sư, chuyên gia thỉnh giảng quốc tế cho 17 đơn vị đào tạo và nghiên cứu. Một câu nói có thể trích dẫn là: “Ngay trong năm 2026, Đại học Quốc gia Hà Nội đặt chỉ tiêu thu hút 20 nhà khoa học xuất sắc làm việc cơ hữu và 100 lượt giáo sư, chuyên gia thỉnh giảng quốc tế cho 17 đơn vị đào tạo và nghiên cứu”. Chỉ tiêu này gửi đi thông điệp rõ ràng: nếu không sở hữu đội ngũ toàn cầu, đại học Việt Nam khó bước vào sân chơi xếp hạng và nghiên cứu quốc tế.
Tự chủ đại học: Nghị định 334/2026 mở khoá tuyển dụng linh hoạt
Không có tự chủ đại học, mọi kế hoạch thu hút nhân tài quốc tế đều dễ bị kéo lùi bởi thủ tục. Nghị định số 334/2026/NĐ-CP vừa được Chính phủ ban hành, quy định về tự chủ của cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp; cơ chế tài chính đối với giáo dục đại học và giáo dục nghề nghiệp; chương trình trọng điểm quốc gia đào tạo tiến sĩ toàn thời gian. Nghị định này có hiệu lực thi hành từ ngày 5/10/2026, mở ra một “khung pháp lý mới” cho các trường chủ động tái cấu trúc nhân sự, tài chính và hoạt động khoa học công nghệ.
Đáng chú ý, Nghị định 334/2026 nhấn mạnh tự chủ trên bốn trụ: hoạt động giáo dục, khoa học – công nghệ và đổi mới sáng tạo; cơ cấu tổ chức, nhân sự; tài chính, tài sản và đầu tư của cơ sở giáo dục. Với nhân sự, cơ sở giáo dục công lập được quyết định cơ cấu tổ chức, vị trí việc làm, số lượng người làm việc, và quan trọng hơn là toàn bộ chuỗi hoạt động tuyển dụng, đánh giá, bổ nhiệm, luân chuyển, cho thôi việc đối với viên chức thuộc thẩm quyền. Đây là điều kiện tiên quyết để các trường có thể thiết kế gói tuyển dụng linh hoạt, phù hợp thị trường nhân tài toàn cầu.
Về tài chính, cơ chế tự chủ trong quản lý và sử dụng nguồn tài chính của cơ sở giáo dục công lập được quy định rõ. Song song đó, Nhà nước vẫn thực hiện cơ chế hỗ trợ, đầu tư, đặt hàng với các ngành, nghề trọng điểm, khoa học cơ bản, công nghệ cao và ngành khó tuyển sinh, không phụ thuộc vào mức độ tự chủ tài chính. Chính sách học phí, miễn giảm và hỗ trợ chi phí học tập tiếp tục theo quy định hiện hành. Điểm đáng bàn là: nếu các trường dùng tự chủ tài chính để đầu tư cho nhà khoa học xuất sắc, nhưng không đánh đổi bằng việc đẩy gánh nặng lên người học, thì tự chủ sẽ trở thành động lực thực sự cho đổi mới giáo dục đại học.
VNU Hà Nội và TP.HCM: Hai mô hình thu hút nhà khoa học xuất sắc
Đại học Quốc gia Hà Nội chọn cách tách rõ hai nhóm chính sách: nhóm nhà khoa học xuất sắc được tuyển dụng cơ hữu, trực tiếp chủ trì nhiệm vụ khoa học trọng điểm, xây dựng và dẫn dắt nhóm nghiên cứu mạnh; và nhóm giáo sư, chuyên gia đầu ngành, trí thức Việt Nam ở nước ngoài cùng chuyên gia quốc tế tham gia linh hoạt theo từng nhiệm vụ nghiên cứu, chương trình đào tạo hoặc lĩnh vực chuyên môn. Cách thiết kế này cho thấy sự hiểu đúng về thu hút nhân tài quốc tế: không chỉ “săn” CV đẹp, mà gắn nhân sự với nhiệm vụ và sản phẩm cụ thể.
Nguồn lực của chương trình VNU Hà Nội được ưu tiên cho các lĩnh vực có nhu cầu đột phá về nhân lực và hợp tác quốc tế như chip – bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, khoa học sức khỏe, thiết bị bay không người lái và robot, công nghệ lượng tử, toán ứng dụng, sinh học tổng hợp, giáo dục số, an ninh phi truyền thống, nông nghiệp công nghệ cao và năng lượng xanh. Nhà khoa học có thể tham gia chương trình qua ba kênh: trực tiếp ứng tuyển; tham gia các nhiệm vụ khoa học và công nghệ có cam kết sản phẩm đầu ra; hoặc được các đơn vị thuộc trường chủ động mời theo nhu cầu phát triển. Đây là cấu trúc mở, cho phép kéo cả nhân tài “nội” và “ngoại” vào cùng một quỹ nhiệm vụ.
Tại Đại học Quốc gia TP.HCM, Chương trình Giáo sư thỉnh giảng và VNU350 đang xây dựng một mạng lưới học giả quốc tế đồng hành cùng hệ thống trong đào tạo, nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Ngày 27/8/2026, Giám đốc Đại học Quốc gia TP.HCM đã ký thông báo kết luận phiên họp Hội đồng tư vấn Chương trình Giáo sư thỉnh giảng, thống nhất thông qua 10 ứng viên đáp ứng quy định của chương trình, được các đơn vị đề xuất bổ nhiệm. Các ứng viên này đến từ Anh, Canada, Úc, Hàn Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Hoa Kỳ, Pháp, Ý, Đức, Singapore và thuộc nhiều ngành từ báo chí – truyền thông, khoa học giáo dục đến kỹ thuật, nông nghiệp và công nghệ sinh học. Đây là cách thu hút nhân tài quốc tế theo chiều rộng mạng lưới, song hành với mục tiêu đến năm 2030 tuyển dụng 350 nhà khoa học theo Chương trình VNU350.
Những chuyển biến hệ thống: Từ tiến sĩ đến chương trình chuẩn quốc tế
Câu hỏi quan trọng là: các chương trình giáo sư thỉnh giảng và nhà khoa học xuất sắc có tạo ra thay đổi hệ thống không, hay chỉ là “dự án đẹp trên giấy”? Số liệu toàn hệ thống cho thấy sự dịch chuyển: tỷ lệ giảng viên đại học có trình độ tiến sĩ tăng từ 32,6% lên 36,3%. Cùng với đó, hơn 90 chương trình tài năng kỹ sư, thạc sĩ STEM được triển khai tại 23 cơ sở giáo dục đại học; tỷ lệ sinh viên STEM nhập học năm 2026 đạt 33,6%, tiến sát mục tiêu 35% vào năm 2030, với khoảng 11.000 sinh viên học ngành khoa học cơ bản và 110.000 sinh viên học các ngành kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược.
Một câu trích dẫn đáng chú ý là: “số chương trình đào tạo được công nhận theo tiêu chuẩn nước ngoài tăng từ 621 chương trình cuối năm 2024 lên 755 chương trình tháng 7/2026”. Điều này cho thấy, khi các đại học chủ động thu hút nhân tài quốc tế và giáo sư thỉnh giảng, kết quả không chỉ nằm ở nhân sự mà còn phản ánh ở việc nâng số chương trình đạt chuẩn nước ngoài. Năm học 2025-2026, thực hiện Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, giáo dục đại học và đào tạo nhân lực chiến lược đã có chuyển biến rõ nét. Sự kết hợp giữa cải cách thể chế, tăng tiến sĩ và quốc tế hóa chương trình đào tạo đang dần hình thành một nền tảng mới cho đổi mới giáo dục đại học.
Ở góc độ người học, các thay đổi này không chỉ là con số. Nhà nước vẫn giữ vai trò hỗ trợ bằng cơ chế đầu tư, đặt hàng các ngành trọng điểm, khoa học cơ bản, công nghệ cao và ngành khó tuyển sinh, phục vụ các nhiệm vụ phát triển quốc gia, bất kể mức độ tự chủ tài chính của cơ sở giáo dục. Chính sách học phí, miễn giảm, hỗ trợ chi phí học tập tiếp tục được duy trì theo quy định của Chính phủ. Cái được lớn nhất cho sinh viên và xã hội, nếu các chương trình thu hút nhân tài quốc tế vận hành đúng, sẽ là chất lượng đào tạo và cơ hội tiếp cận mạng lưới nghiên cứu toàn cầu tăng lên, mà không làm mất đi chức năng công bằng xã hội của hệ thống.
Thách thức thực tế và kết luận: Quốc tế hóa không phải “đổi biển tên”
Dù bức tranh có nhiều điểm sáng, quốc tế hóa đại học Việt Nam vẫn đối mặt thách thức: môi trường làm việc, văn hóa quản trị, hạ tầng nghiên cứu và cơ chế đánh giá kết quả. Các chương trình thu hút nhân tài quốc tế hiện đã chú trọng hơn tới sản phẩm đầu ra: với giáo sư, chuyên gia thỉnh giảng, cơ chế hỗ trợ được thiết kế theo từng nhiệm vụ, hướng tới các sản phẩm cụ thể như dự án quốc tế, hướng dẫn nghiên cứu sinh, phát triển chương trình đào tạo, công bố khoa học chất lượng cao, chuyển giao tri thức và mở rộng mạng lưới nghiên cứu. Tuy nhiên, nếu hệ thống đánh giá và đãi ngộ nội bộ không bám theo kết quả, mà vẫn nặng về thâm niên, thì nhân tài khó gắn bó lâu dài.
Thách thức thứ hai là khả năng phối hợp giữa tự chủ đại học và trách nhiệm giải trình. Nghị định 334/2026 yêu cầu cơ sở giáo dục thực hiện quyền tự chủ gắn với trách nhiệm giải trình, bảo đảm chất lượng, công khai, minh bạch và chịu thanh tra, kiểm tra, giám sát. Nếu các đại học chỉ tập trung vào quyền tuyển dụng linh hoạt nhưng không nâng chất lượng quản trị, thu hút nhân tài quốc tế có nguy cơ trở thành chiến dịch “đổi biển tên”: bảng hiệu hiện đại, nội dung cũ kỹ. Quốc tế hóa đúng nghĩa đòi hỏi cả cơ chế khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và chấp nhận rủi ro nghiên cứu cũng phải thay đổi theo hướng ủng hộ thử nghiệm.
Điểm tích cực là các đại học quốc gia đã bắt đầu thiết kế chương trình thu hút nhà khoa học xuất sắc và giáo sư thỉnh giảng dựa trên nhiệm vụ cụ thể, ưu tiên lĩnh vực chiến lược và bám sát Nghị quyết về đào tạo nhân lực chiến lược. Điều còn thiếu là một hệ sinh thái quốc gia hỗ trợ các đại học tự chủ gắn kết với doanh nghiệp, địa phương và mạng lưới nghiên cứu quốc tế. Kết luận không khó: thu hút nhân tài quốc tế chỉ là bước khởi đầu; điều quyết định là khả năng biến đội ngũ đó thành lực kéo để tái cấu trúc chương trình đào tạo, chuẩn mực nghiên cứu và văn hóa tổ chức, giúp đổi mới giáo dục đại học diễn ra thực chất chứ không là phong trào ngắn hạn.
