Thu hút nhân tài quốc tế: cuộc đua tái cấu trúc đại học Việt Nam
Thu hút nhân tài quốc tế trong giáo dục đại học là chiến lược chủ động tạo môi trường học thuật cạnh tranh để mời và giữ chân các nhà khoa học hàng đầu, qua đó nâng cao năng lực hợp tác nghiên cứu, cải thiện xếp hạng toàn cầu và xây dựng những trung tâm tri thức có khả năng dẫn dắt đổi mới. Động thái tăng tốc của hai Đại học Quốc gia cho thấy các đại học Việt Nam đã bước ra khỏi tư duy tuyển dụng công chức để chuyển sang cạnh tranh nhân tài, coi nhà khoa học là hạt nhân, không phải “phụ kiện” cho bộ máy hành chính. Và đây không chỉ là câu chuyện nhân sự, mà là phép thử xem đại học Việt Nam có dám thay đổi cấu trúc tài chính, cơ chế và văn hóa học thuật của chính mình hay không.
Chiến lược của Đại học Quốc gia Hà Nội: từ “thu hút” sang “đầu tư để tạo giá trị”
Đại học Quốc gia Hà Nội đang chọn cách lên khung chiến lược rõ ràng: họ triển khai Chương trình thu hút Nhà khoa học xuất sắc và Giáo sư thỉnh giảng giai đoạn 2026-2030 để tạo cơ chế cạnh tranh quy tụ các nhà khoa học trong nước và quốc tế, gắn nguồn lực đầu tư với nhiệm vụ và sản phẩm khoa học, công nghệ cụ thể. Trọng tâm không còn là tăng biên chế, mà là nâng chất lượng đội ngũ nghiên cứu cốt lõi.
Ngay trong năm 2026, trường đặt chỉ tiêu thu hút 20 nhà khoa học xuất sắc làm việc cơ hữu và 100 lượt giáo sư, chuyên gia thỉnh giảng quốc tế cho 17 đơn vị đào tạo và nghiên cứu. Đây là con số nhỏ nếu so với quy mô hệ thống, nhưng đủ lớn để trở thành “khối thuốc nổ” thay đổi văn hóa nghiên cứu: những nhà khoa học này được giao nhiệm vụ chủ trì đề tài trọng điểm, xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh, tiếp cận hạ tầng nghiên cứu chung và được điều chỉnh định mức giảng dạy để ưu tiên khoa học.
Điểm đáng chú ý là cách phân hai nhóm nhân sự: nhóm cơ hữu chịu trách nhiệm dẫn dắt dài hạn, nhóm giáo sư thỉnh giảng linh hoạt xuất hiện theo từng nhiệm vụ cụ thể – từ dự án quốc tế, hướng dẫn nghiên cứu sinh đến phát triển chương trình đào tạo. Chính sách đãi ngộ chuyển hẳn sang logic “trả cho sản phẩm”: hỗ trợ thu nhập, kinh phí khởi đầu, trợ lý nghiên cứu, nhưng gắn chặt với sản phẩm khoa học đầu ra. Điều này tạo thông điệp rõ ràng: thu hút nhân tài quốc tế không phải phong trào, mà là một dạng đầu tư mạo hiểm vào ý tưởng và con người.
Lựa chọn ưu tiên cho các lĩnh vực như chip – bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, khoa học sức khỏe, thiết bị bay không người lái, công nghệ lượng tử, toán ứng dụng hay nông nghiệp công nghệ cao cho thấy Hà Nội đang cố gắn chiến lược nhân sự với các chuỗi giá trị công nghệ tương lai. Nếu làm đúng, những nhà khoa học xuất sắc này sẽ không chỉ viết bài báo mà còn trở thành hạt nhân hợp tác nghiên cứu, nối các phòng thí nghiệm, nhóm nghiên cứu và đối tác quốc tế vào cùng một mạng lưới tri thức.
Đại học Quốc gia TP.HCM: VNU350, 3.758 bài báo và tham vọng top 100 toán học
Trong khi Hà Nội nhấn mạnh vào cơ chế đãi ngộ, Đại học Quốc gia TP.HCM lại chọn cách chứng minh tham vọng bằng số liệu và các mục tiêu xếp hạng toàn cầu. Chương trình Giáo sư thỉnh giảng tại đây được thiết kế như một mạng lưới thu hút nhân tài quốc tế dài hạn, gắn trực tiếp với chiến lược VNU350 nhằm biến hệ thống này thành đại học nghiên cứu tốp đầu châu Á, nơi hội tụ nhân tài và lan tỏa tri thức, văn hóa Việt Nam.
Ngày 27/8/2026, Giám đốc Đại học Quốc gia TP.HCM ký thông báo kết luận phiên họp Hội đồng tư vấn Chương trình Giáo sư thỉnh giảng, thông qua 10 ứng viên đang công tác tại các đại học và viện nghiên cứu ở Anh, Canada, Úc, Hàn Quốc, Thổ Nhĩ Kỳ, Mỹ, Pháp, Ý, Đức và Singapore. Đây là minh chứng cho khả năng kết nối trí thức toàn cầu, khi các ngành được ưu tiên trải rộng từ báo chí – truyền thông đến kinh tế sinh học và công nghệ sinh học.
Một câu nói có thể trích dẫn ở đây là: “Năm 2025, Đại học Quốc gia TP.HCM có 3.758 bài báo quốc tế, tăng khoảng 30% so với cùng kỳ và đạt 61% kế hoạch năm 2026, tương đương kế hoạch 4.550 bài báo”. Con số này không chỉ thể hiện sức sản xuất khoa học, mà còn là tín hiệu gửi tới các bảng xếp hạng QS: hệ thống này đã đủ năng lực để leo hạng trong các lĩnh vực khoa học cơ bản.
Theo định hướng đã công bố, trường tập trung mạnh vào toán học, vật lý, hóa học, khoa học sự sống và khoa học môi trường như nền tảng cho các công nghệ chiến lược. Trong bảng xếp hạng QS theo lĩnh vực, khoa học môi trường đang ở nhóm 351–400; khoa học vật liệu, hóa học, toán học ở nhóm 401–450; vật lý và thiên văn học ở nhóm 501–550. Mục tiêu đầy tham vọng là đưa toán học vào top 100 thế giới, dựa trên việc hình thành Trung tâm xuất sắc về Toán học phục vụ công nghệ chiến lược, cùng nhiều viện nghiên cứu chuyên sâu về trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, khoa học sự sống hay công nghệ lượng tử.
Giáo sư thỉnh giảng và mạng lưới hợp tác nghiên cứu toàn cầu
Nếu chỉ nhìn vào chỉ tiêu và bài báo, ta sẽ bỏ sót “hạ tầng mềm” quan trọng nhất: các chương trình giáo sư thỉnh giảng chính là công cụ xây mạng lưới hợp tác nghiên cứu toàn cầu cho đại học Việt Nam. Ở Hà Nội, nhóm giáo sư và chuyên gia thỉnh giảng được thiết kế tham gia linh hoạt theo từng nhiệm vụ, gắn với dự án quốc tế, chương trình đào tạo, hướng dẫn nghiên cứu sinh và mở rộng mạng lưới nghiên cứu.
Tại TP.HCM, chương trình giáo sư thỉnh giảng kết nối với các đại học, viện nghiên cứu ở nhiều châu lục, từ châu Âu tới châu Á – Thái Bình Dương. Các chuyên gia này không chỉ mang theo tên tuổi cá nhân, mà còn mang theo cả hệ sinh thái hợp tác: phòng thí nghiệm ở quê nhà, doanh nghiệp công nghệ, các dự án liên ngành. Khi một giáo sư bệnh học thực vật đến An Giang hay một nhà khoa học hàng hải về giảng dạy, họ đang kéo cả chuỗi nghiên cứu và ứng dụng về với đồng bằng, với vùng ven biển.
Điểm tiến bộ nằm ở cách các đại học bắt đầu coi giáo sư thỉnh giảng như “đối tác chiến lược”, chứ không phải khách mời danh dự. Cơ chế hỗ trợ được tùy biến theo từng nhiệm vụ, tập trung vào những sản phẩm cụ thể như chương trình đào tạo mới, công bố khoa học chất lượng cao, dự án chuyển giao tri thức. Để duy trì các mối liên kết này, Đại học Quốc gia TP.HCM cũng đề xuất cơ chế tài chính ổn định cho phòng thí nghiệm và viện nghiên cứu theo mô hình viện ảo, nhằm vận hành cơ sở vật chất và tiếp tục thu hút giáo sư, chuyên gia quốc tế.
Thách thức phía sau các con số và điều kiện để không “đứt gánh giữa đường”
Mọi chiến lược thu hút nhân tài quốc tế đều đứng trên một lằn ranh mỏng: hoặc tạo ra bước nhảy cho xếp hạng toàn cầu, hoặc bị mắc kẹt trong vài con số đẹp trên báo cáo. Các đại học Việt Nam đã có những bước đi đáng ghi nhận – chỉ tiêu 20 nhà khoa học xuất sắc cơ hữu, 100 lượt giáo sư thỉnh giảng tại Hà Nội, chương trình VNU350 hướng tới 350 nhà khoa học ở TP.HCM, cùng mục tiêu thu hút 150 tiến sĩ và nhà nghiên cứu sau tiến sĩ, ít nhất 5 sáng chế quốc tế vào năm 2030. Nhưng con số chỉ có ý nghĩa nếu hệ thống chịu thay đổi để “đón” nhân tài.
Thách thức đầu tiên là tài chính ổn định cho nghiên cứu nền tảng – thứ không tạo doanh thu nhanh nhưng quyết định vị thế khoa học. Đại học Quốc gia TP.HCM đã phải đề xuất giao kinh phí theo gói, dựa trên mục tiêu, lĩnh vực ưu tiên và sản phẩm đầu ra để giữ nhịp dài hạn cho các trung tâm nghiên cứu. Thách thức thứ hai là văn hóa đánh giá: nếu vẫn coi bài báo quốc tế như mục tiêu cuối cùng thay vì là chỉ báo về chất lượng hợp tác nghiên cứu, đại học sẽ khó phát triển các nhóm nghiên cứu mạnh có sức sống lâu dài.
Cuối cùng, thu hút nhân tài quốc tế chỉ bền vững khi đi kèm cải cách sâu hơn: tự chủ thực chất, thủ tục nhẹ cho nghiên cứu, không gian cho sáng tạo và sự tôn trọng dành cho nhà khoa học. Hai Đại học Quốc gia đang mở đường – với chương trình thu hút nhà khoa học xuất sắc ở Hà Nội và chiến lược VNU350 cùng mục tiêu top 100 toán học ở TP.HCM. Câu hỏi còn lại là liệu các đại học khác có dám đi theo, và hệ thống quản lý giáo dục có sẵn sàng lùi một bước để nhân tài tiến lên hay không.
