Thuế Mỹ 12,5 phần trăm: cú hích chiến lược hơn là cú sốc nhất thời
Thuế Mỹ 12,5 phần trăm là mức thuế nhập khẩu bổ sung theo Điều 301 áp trên hàng hóa từ 60 nền kinh tế, trong đó Việt Nam thuộc nhóm chịu mức cao nhất, khiến chi phí xuất khẩu tăng thêm và buộc doanh nghiệp phải điều chỉnh chiến lược thị trường, sản phẩm và chuỗi cung ứng để duy trì năng lực cạnh tranh dài hạn trên thị trường quốc tế. Mấu chốt của câu chuyện không nằm ở việc thuế tăng 2,5 điểm phần trăm, mà ở việc luật chơi đã thay đổi theo hướng coi chi phí tuân thủ là yếu tố thường trực, chứ không phải rủi ro tạm thời. Thuế này không có thời hạn như cơ chế Điều 122, nên doanh nghiệp nếu chỉ cắt giảm chi phí để cầm cự sẽ tự đặt mình ra ngoài cuộc chơi mới. Về bản chất, động thái của Mỹ là lời nhắc rõ ràng rằng giá rẻ không còn là lợi thế đủ để duy trì vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tác động phân hóa: ai nâng cấp năng lực cạnh tranh, người đó sống sót
Khi thuế Mỹ 12,5 phần trăm có hiệu lực, cú đẩy lớn nhất là lên biên lợi nhuận vốn đã mỏng ở dệt may, da giày, gỗ – nội thất và thủy sản. Theo đánh giá, chi phí xuất khẩu hàng Việt vào Mỹ tăng khoảng 2,5 điểm phần trăm so với nhiều nước ASEAN, khiến lợi thế về giá bị bào mòn đáng kể. Nhưng điều đáng nói là tác động không đồng đều. Doanh nghiệp có đơn hàng ổn định, khách hàng lớn, nguồn nguyên liệu minh bạch và khả năng chia sẻ một phần chi phí thuế với đối tác sẽ ít chịu sức ép hơn so với những đơn vị phụ thuộc một thị trường, cạnh tranh chủ yếu bằng giá và chưa đầu tư nghiêm túc vào hệ thống dữ liệu truy xuất. Một phát biểu quan trọng nhấn mạnh rằng năng lực thích ứng và liên tục nâng cấp năng lực cạnh tranh đang trở thành điều kiện để doanh nghiệp Việt không bị bỏ lại trong chu kỳ tăng trưởng mới.
Chuỗi cung ứng toàn cầu và bài toán xoay trục chiến lược
Đặt trong bức tranh chuỗi cung ứng toàn cầu, thuế Mỹ 12,5 phần trăm là tín hiệu buộc doanh nghiệp phải xoay trục chiến lược thay vì chờ nới lỏng. Việt Nam hiện đã có vị thế ngày càng sâu trong chuỗi cung ứng toàn cầu đối với nhiều mặt hàng, nhất là nhóm điện tử, công nghệ cao, bán dẫn – vốn đang được miễn trừ thuế và chiếm khoảng 45–55% kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ. Chính vì vậy, câu hỏi không phải là “có nên rời thị trường Mỹ” mà là “phân bổ lại rủi ro như thế nào”. Các khuyến cáo đã nhấn mạnh doanh nghiệp cần chủ động rà soát chuỗi cung ứng, kiểm soát chặt xuất xứ, chuẩn hóa dữ liệu truy xuất để hạn chế rủi ro từ các cuộc điều tra về lao động cưỡng bức, dư thừa công suất hay sở hữu trí tuệ. Trong môi trường biến động, đa dạng hóa thị trường và nguồn thu không còn là lựa chọn mang tính phòng ngừa, mà là bước đi sống còn của xuất khẩu chiến lược mới.
Tiêu chuẩn xanh quốc tế và áp lực đặc biệt lên thủy sản
Ngành thủy sản là ví dụ rõ nhất cho việc thuế quan và tiêu chuẩn xanh quốc tế đang giao nhau tạo thành tầng áp lực mới. Thuế bổ sung 10–12,5 phần trăm khiến thủy sản Việt bất lợi so với các nguồn cung chỉ chịu mức thuế 10% như Ecuador, Ấn Độ, Indonesia, đặc biệt ở các sản phẩm cạnh tranh trực tiếp như tôm chân trắng và cá ngừ đóng hộp. Với tôm, nhiều doanh nghiệp phải gánh đồng thời thuế theo Điều 301, thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp, khiến tổng nghĩa vụ lên khoảng 19,6%, cao hơn đáng kể so với một số đối thủ. Trong khi đó, thị trường xuất khẩu lớn khác lại siết mạnh các tiêu chuẩn xanh quốc tế như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon và quy định chống phá rừng, yêu cầu doanh nghiệp kê khai phát thải, chứng minh nguồn gốc hợp pháp và không phá rừng với gỗ, cà phê, cao su. Điều này biến tuân thủ môi trường, lao động và truy xuất nguồn gốc thành “giấy thông hành bắt buộc” chứ không còn là điểm cộng.
Xuất khẩu chiến lược mới: chuyển đổi kép hay bị loại khỏi cuộc chơi
Điểm tích cực hiếm hoi của thuế Mỹ 12,5 phần trăm là nó ép doanh nghiệp phải định nghĩa lại xuất khẩu chiến lược mới. Không thể dựa mãi vào thuê gia công giá rẻ, các ngành như dệt may, gỗ, thủy sản buộc phải chuyển từ xuất khẩu khối lượng sang xuất khẩu giá trị, thông qua chế biến sâu, sản phẩm giá trị gia tăng và tuân thủ tiêu chuẩn lao động, môi trường, truy xuất nguồn gốc. Nhiều nhận định đã nói thẳng: doanh nghiệp buộc phải lựa chọn hoặc đẩy mạnh “chuyển đổi kép” – vừa số hóa quản trị, vừa xanh hóa sản xuất – hoặc đối mặt với nguy cơ bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu. Về phía chính sách, các bước như ban hành quy định truy xuất nguồn gốc và nghị định cấm nhập khẩu hàng hóa sản xuất bằng lao động cưỡng bức cho thấy Việt Nam đang dịch chuyển khung pháp lý về gần hơn chuẩn quốc tế. Kết cục phân hóa khá rõ: doanh nghiệp biết chủ động nâng cấp năng lực cạnh tranh sẽ coi thuế mới là chi phí phải quản trị, còn doanh nghiệp chậm đổi sẽ coi đó là đường biên chấm dứt tham gia thị trường.
