Chiến lược né thuế Mỹ: từ kỳ vọng đến vỡ mộng
Chiến lược doanh nghiệp rời Trung Quốc để né thuế Mỹ là xu hướng các nhà sản xuất dịch chuyển một phần hoặc toàn bộ hoạt động sang quốc gia khác nhằm tận dụng chênh lệch thuế quan, giảm phụ thuộc vào hệ sinh thái công nghiệp Trung Quốc và đa dạng hóa chuỗi cung ứng, nhưng sau một năm triển khai, ngày càng nhiều công ty nhận ra chi phí, độ phức tạp vận hành và rủi ro chuỗi cung ứng lớn hơn rất nhiều so với các tính toán ban đầu, khiến quyết định chuyển dịch bị đặt dấu hỏi nghiêm túc.
Làn sóng này khởi phát khi chính sách thuế quan Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump tạo cú sốc lên dòng thương mại toàn cầu, buộc các nhà sản xuất phải chạy tìm giải pháp tránh thuế. Một năm sau, bức tranh hiện ra khá rõ: chiến thuật né thuế Mỹ thất bại ở nhiều trường hợp vì đánh giá thấp sức nặng cấu trúc của chuỗi cung ứng Trung Quốc. Mức thuế hiệu dụng với hàng hóa Trung Quốc khoảng 20%, cao hơn Indonesia 13,4% và Thái Lan 4,5%, khiến chiến lược "Trung Quốc +1" – vẫn sản xuất tại Trung Quốc nhưng thêm một điểm đến thuế thấp – trở thành lựa chọn phổ biến nhưng không hề dễ thực hiện.
Hệ sinh thái Trung Quốc: lợi thế mà thuế quan không bù nổi
Trọng tâm của vấn đề không nằm ở thuế quan Mỹ chuỗi cung ứng, mà ở chỗ các quốc gia thay thế chưa thể tái tạo hệ sinh thái sản xuất kiểu Trung Quốc. Heather Kuang, Phó chủ tịch Dawang Metals, kể câu chuyện điển hình: một khách hàng Mỹ chuyển bớt đơn hàng sang Ấn Độ để tránh thuế, nhưng phải quay lại Trung Quốc sau khi gặp nhiều trục trặc tại điểm đến mới. Chính doanh nghiệp này cũng từng tính chuyện đem sản xuất ra nước ngoài rồi từ bỏ, vì "lợi thế của chuỗi cung ứng Trung Quốc vẫn còn quá lớn, và rất khó để tái tạo".
Các nhà máy ngoài Trung Quốc thường yếu hơn về ba yếu tố sống còn: lao động có tay nghề, mạng lưới nhà cung cấp sát cạnh và khả năng tiếp cận nguồn điện ổn định. Khi chuỗi cung ứng bị kéo giãn, mỗi mắt xích mới thêm một rủi ro: thiết bị khó tìm, linh kiện phải nhập ngược từ Trung Quốc, thời gian giao hàng kéo dài, tồn kho phình to. Đây là những chi phí vô hình nhưng cực kỳ đắt, mà vài phần trăm chênh lệch thuế khó lòng bù đắp. Nói cách khác, doanh nghiệp đã đánh đổi một cấu trúc vận hành ổn định để lấy một ưu đãi thuế quan không chắc đã bền vững.
Chi phí đội lên khi đa dạng hóa sản xuất
Các ví dụ cụ thể cho thấy nỗ lực đa dạng hóa sản xuất, nếu chỉ xoay quanh chuyện né thuế, dễ biến thành bài toán kinh tế lỗ. DST Pack của Ba Lan là trường hợp đáng chú ý: công ty này lấy 80% sản lượng từ nhà máy tại Thâm Quyến, phần còn lại từ các cơ sở dự phòng ở Mỹ và châu Âu, nhưng chi phí ở các lựa chọn thay thế cao hơn từ hai đến ba lần trên mỗi đơn vị sản phẩm. Khi giá nguyên liệu nhựa tăng 15% do giá dầu leo thang, DST Pack vẫn phải dựa chủ yếu vào đối tác Trung Quốc để giữ sản xuất ổn định.
Ở chiều ngược lại, nhiều doanh nghiệp rời Trung Quốc sang Ấn Độ, Indonesia, Việt Nam hay Thái Lan đã chạm trán thực tế: nhà máy mới không đủ năng lực để đáp ứng đồng thời sản lượng, chất lượng, tiến độ và yêu cầu tùy biến. Khi cộng thêm chi phí quản lý từ xa, rủi ro gián đoạn chuỗi cung ứng, và khoản đầu tư hạ tầng ban đầu, chênh lệch thuế quan – dù Việt Nam chỉ chịu mức 6,1% so với 20% của Trung Quốc – không còn là lợi thế áp đảo như trên bảng tính. Những thương vụ né thuế Mỹ thất bại này là lời nhắc rằng đa dạng hóa sản xuất không thể được xem như quyết định một chiều chỉ dựa trên một biến số thuế.
"Trung Quốc +1" lộ rõ các giới hạn
Chiến lược "Trung Quốc +1" ban đầu được ca ngợi như câu trả lời đẹp cho bài toán rủi ro địa chính trị và thuế quan: vẫn giữ chân tại Trung Quốc, đồng thời mở một trung tâm sản xuất ở nơi thuế thấp hơn. Nhưng sau một năm, chính các doanh nghiệp áp dụng đã phải thừa nhận mô hình này khó vận hành trơn tru như kỳ vọng. Một số nhà mua hàng từng chuyển dịch sản xuất sang Ấn Độ, Indonesia hay Việt Nam giờ đang giữ lại hoặc khôi phục quan hệ với nhà cung cấp Trung Quốc vì các nhà máy mới chưa thể cạnh tranh về lao động lành nghề, mạng lưới nhà cung cấp và nguồn điện ổn định.
Ngay cả các nhà bán lẻ và sản xuất quy mô lớn cũng điều chỉnh. Target đã đưa một phần đơn hàng trở lại nhà cung cấp Trung Quốc do gián đoạn chuỗi cung ứng và hạn chế về năng lực sản xuất tại các điểm đến thay thế. Một nhà bán lẻ thời trang nhanh nổi tiếng cũng thu hẹp một số hoạt động tại Việt Nam. Trong khi đó, Washington lại mở rộng phạm vi áp thuế với nhiều quốc gia, thu hẹp khoảng cách lợi thế thuế quan từng là động lực chính của các quyết định đầu tư ra ngoài. Kết quả là doanh nghiệp bị mắc kẹt giữa hai lực: thuế quan Mỹ chuỗi cung ứng gây sức ép, nhưng cấu trúc sản xuất toàn cầu không thể xoay trục nhanh như chính sách.
Tương lai: chấp nhận thực tế Trung Quốc vẫn là trụ cột
Dù một số đơn hàng quay lại Trung Quốc, không thể nói dòng vốn đã đảo chiều hoàn toàn. Các trung tâm sản xuất đối thủ như Ấn Độ, Indonesia, Việt Nam vẫn thu hút đầu tư trong điện tử, ô tô và các ngành công nghiệp khác, vì nhu cầu đa dạng hóa chuỗi cung ứng là có thật. Một số doanh nghiệp như bà Yu Yangxian duy trì khoảng 1/8 tổng công suất tại Việt Nam như phương án dự phòng, sẵn sàng mở rộng nếu thuế quan Mỹ tăng mạnh trở lại. Đây là cách tiếp cận thực tế hơn: không ôm ảo tưởng thay thế Trung Quốc trong một sớm một chiều, mà xây lớp an toàn bổ sung quanh trục chính.
Các nhà xuất khẩu thừa nhận không kỳ vọng nhiều vào cuộc gặp thượng đỉnh giữa Trump và Tập Cận Bình sẽ giải quyết khó khăn hiện tại. Điều họ rút ra sau một năm là: thuế quan có thể thay đổi nhanh, nhưng hệ sinh thái sản xuất là kết quả tích lũy nhiều thập kỷ. Trong bất kỳ cuộc khủng hoảng nào, "các nhà máy sản xuất tại Trung Quốc vẫn luôn là những nhà máy ổn định nhất mà bạn có thể sử dụng" – như lời CEO DST Pack. Doanh nghiệp muốn sống sót trong kỷ nguyên thuế và địa chính trị biến động sẽ phải chấp nhận một nghịch lý: đa dạng hóa sản xuất là cần thiết, nhưng Trung Quốc vẫn là điểm tựa khó thay thế trong mọi bài toán chuỗi cung ứng.
