Từ khu công nghiệp trọng điểm đến bài toán chuyển đổi
Khu công nghiệp sinh thái là mô hình trong đó doanh nghiệp phối hợp sử dụng hiệu quả tài nguyên, năng lượng và phụ phẩm, đồng thời giảm chất thải, phát thải và tác động môi trường trong hoạt động sản xuất. Với Tằng Loỏng, chuyển đổi sang mô hình này phải tạo ra thay đổi có thể kiểm chứng, chứ không dừng ở một nhãn định hướng.
Chiều 26.10, Phó Chủ tịch Thường trực UBND tỉnh Lào Cai Ngô Hạnh Phúc chủ trì cuộc họp rà soát việc xây dựng, hoàn thiện đề án chuyển đổi khu công nghiệp Tằng Loỏng. Cuộc họp diễn ra trong bối cảnh khu công nghiệp vẫn giữ vai trò lớn với các ngành hóa chất, phân bón, luyện kim và chế biến khoáng sản, nhưng hạ tầng chưa đồng bộ, một số công nghệ lạc hậu, tiêu hao nhiều năng lượng và tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm.
Quy mô sản xuất cho thấy vì sao yêu cầu này không thể trì hoãn: giá trị sản xuất công nghiệp năm 2025 đạt 24.073 tỉ đồng, tương đương 112% kế hoạch. Nhưng tăng sản lượng không thể là thước đo duy nhất. Nếu không giảm hao phí tài nguyên và kiểm soát ô nhiễm, thành tích kinh tế sẽ đi cùng chi phí môi trường và sức ép lên cộng đồng.
Đề án phải chỉ rõ ai làm gì, bằng nguồn lực nào
Điểm đáng chú ý trong chỉ đạo của tỉnh là yêu cầu tách bạch báo cáo tư vấn, đánh giá hiện trạng với một đề án có lộ trình và giải pháp thực thi. Sau nhiều lần trình và lấy ý kiến, hồ sơ vẫn cần được rà soát về tính khả thi, tiến độ, cơ chế hỗ trợ doanh nghiệp, nguồn lực đầu tư và biện pháp bảo vệ môi trường. Đây là yêu cầu hợp lý: một bản mô tả vấn đề chưa thể thay thế kế hoạch hành động.
Đề án cần xác định từng cơ sở phải cải tiến công nghệ, quy trình hay quản lý chất thải ra sao; thời hạn, đơn vị chịu trách nhiệm và kinh phí dự kiến cũng phải rõ. Theo dự thảo lần ba, kinh phí cho các nhiệm vụ thuộc đề án là hơn 7,99 tỷ đồng trong giai đoạn 2027–2030, sau khi phần đầu tư công cho hạ tầng được tách riêng; tổng mức dự kiến trước đó đã giảm từ gần 98 tỷ đồng xuống gần 8 tỷ đồng. Vì vậy, cần nói rõ phần việc nào được khoản kinh phí này bảo đảm và phần nào phụ thuộc dự án khác.
Tỉnh đặt mục tiêu phê duyệt đề án trong năm 2026 và triển khai từ đầu năm 2027; Ban Quản lý Khu kinh tế cùng đơn vị tư vấn được yêu cầu tiếp thu ý kiến để tiếp tục hoàn thiện hồ sơ. Lộ trình chỉ đáng tin khi đi kèm mốc kiểm tra và cơ chế buộc các bên báo cáo tiến độ.
Công nghệ, năng lượng và kiểm soát ô nhiễm phải đo được
Trọng tâm của chuyển đổi khu công nghiệp phải nằm trong dây chuyền sản xuất, không chỉ ở hạ tầng dùng chung. Doanh nghiệp cần có kế hoạch áp dụng sản xuất sạch hơn, đổi mới công nghệ, tiết kiệm năng lượng, sử dụng nguyên liệu hiệu quả và quản lý chất thải. Nếu chỉ cải thiện cảnh quan mà không giảm tiêu hao trên mỗi đơn vị sản phẩm, Tằng Loỏng chưa thể được xem là đã chuyển sang cách vận hành sinh thái.
Dự thảo đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 5 doanh nghiệp, tương ứng 20% số doanh nghiệp trong khu công nghiệp, áp dụng giải pháp sử dụng hiệu quả tài nguyên và sản xuất sạch hơn; các cơ sở thực hiện phấn đấu tiết kiệm 5–10% năng lượng, nước và nguyên vật liệu trên mỗi đơn vị sản phẩm. Đây là những chỉ tiêu có thể theo dõi, nhưng cần có số liệu nền, cách đo thống nhất và kiểm tra độc lập để tránh báo cáo thành tích.
Đề án còn hướng tới tái sử dụng 50% nước thải công nghiệp sau xử lý và hình thành ít nhất một mô hình cộng sinh công nghiệp. Muốn các mục tiêu này thành hiện thực, phải xác định dòng nước, năng lượng hay phụ phẩm nào có thể được doanh nghiệp khác sử dụng, tiêu chuẩn chất lượng ra sao và ai chịu trách nhiệm giám sát. Kiểm soát ô nhiễm cần gắn với dữ liệu quan trắc, quy trình ứng phó sự cố và trách nhiệm cụ thể của từng cơ sở.
Chuyển đổi xanh phải tính đến người dân và người lao động
Một khu công nghiệp sinh thái không thể chỉ được đánh giá qua hiệu suất nhà máy. Trong ranh giới Tằng Loỏng vẫn có khoảng 400 hộ dân sinh sống; việc sắp xếp, di chuyển dân cư và hoàn thiện hạ tầng xã hội vì thế là phần thiết yếu của đề án, không phải việc phụ. Người dân cần được biết kế hoạch, điều kiện tái định cư và lộ trình thực hiện, thay vì chỉ nhận thông tin sau khi phương án đã chốt.
Dự thảo cũng tính đến nâng cấp hạ tầng kỹ thuật và xã hội, nghiên cứu khu tái định cư, phát triển nhà ở công nhân cùng các dịch vụ phục vụ người lao động. Những hạng mục này quyết định liệu lợi ích của chuyển đổi có đến được với cộng đồng quanh khu công nghiệp hay không. Thiếu đường, chiếu sáng, phòng cháy chữa cháy và tiện ích thiết yếu sẽ làm suy yếu cả mục tiêu môi trường lẫn chất lượng sống.
Lào Cai cần giữ một nguyên tắc xuyên suốt: không thể tuyên bố thành công chỉ vì đề án được phê duyệt hay đạt một chứng nhận. Thành công phải thể hiện ở công nghệ sạch hơn, năng lượng và nước được dùng tiết kiệm hơn, ô nhiễm được kiểm soát và trách nhiệm doanh nghiệp được thực thi. Nếu các chỉ tiêu, nguồn lực và quyền lợi người dân được làm rõ ngay từ đầu, Tằng Loỏng mới có cơ hội trở thành khu công nghiệp sinh thái bằng kết quả thực tế.
