Đi lại được không đồng nghĩa nhận thức đã hồi phục
Suy giảm nhận thức sau đột quỵ là tình trạng não gặp khó khăn ở các chức năng như trí nhớ, tập trung, ngôn ngữ, định hướng và tư duy, với mức độ từ nhẹ đến nặng nhưng không phải lúc nào cũng tiến triển thành sa sút trí tuệ. Vì vậy, khả năng đi lại không thể dùng làm thước đo duy nhất cho quá trình phục hồi sau đột quỵ. Người bệnh vẫn có thể quên việc vừa xảy ra, khó theo dõi cuộc trò chuyện, mất nhiều thời gian với công việc quen thuộc hoặc lúng túng khi diễn đạt suy nghĩ.
Khó khăn còn có thể ảnh hưởng đến tự chăm sóc, giao tiếp, xử lý thông tin, ra quyết định và trở lại công việc. Một trường hợp nam giới 40 tuổi đã đi lại được nhưng gặp suy giảm trí nhớ ngắn hạn, chú ý, ngôn ngữ và khả năng lập kế hoạch; điểm sàng lọc MoCA ban đầu là 16/30. Đây là lời nhắc thiết thực cho gia đình: đừng chờ đến khi vận động có vấn đề mới đề nghị đánh giá nhận thức.
Suy giảm nhận thức kéo dài cũng cần được phân biệt với thay đổi thần kinh xuất hiện đột ngột. Nếu người bệnh đột ngột lú lẫn hoặc có biểu hiện thần kinh mới, gia đình nên liên hệ nhân viên y tế ngay thay vì xem đó là một ngày hay quên thông thường.
Đánh giá trước, luyện tập theo khả năng
Không có một bài tập dùng chung cho mọi người. Bác sĩ và nhóm phục hồi chức năng cần đánh giá những lĩnh vực đang gặp khó khăn, rồi thiết kế chương trình phù hợp; các bài kiểm tra như MoCA chỉ hỗ trợ sàng lọc, không tự xác định tổn thương hay thay thế chẩn đoán chuyên môn. Trong trường hợp nói trên, sau khi được đánh giá từng lĩnh vực và can thiệp phù hợp, điểm MoCA tăng từ 16/30 lên 19/30 sau một tuần. Kết quả này đáng khích lệ, nhưng không nên được hiểu là mức tiến bộ bảo đảm cho mọi người hoặc bằng chứng rằng mọi chức năng đã hồi phục.
Não có khả năng tái tổ chức hoạt động nhờ tính mềm dẻo thần kinh; phục hồi phù hợp có thể cải thiện một số kỹ năng và giúp người bệnh thích nghi với hạn chế còn lại. Gia đình có thể bắt đầu rèn trí nhớ bằng cách nhắc lại vài từ, ghép cặp hình giống nhau, dùng thẻ hình ảnh hoặc kể lại nội dung vừa nghe. Để tập chú ý, thử phân loại đồ vật theo màu hay làm theo một yêu cầu ngắn. Khi đã sẵn sàng, người bệnh có thể sắp xếp từng bước của việc pha trà hoặc chuẩn bị bữa ăn đơn giản.
Các bài tập nhận thức nên vừa sức, ngắn và có mục tiêu rõ ràng. Nếu người bệnh mệt, bối rối hoặc căng thẳng, hãy nghỉ rồi trao đổi với chuyên viên để điều chỉnh, thay vì ép hoàn thành.
Bù trừ trí nhớ và hỗ trợ giao tiếp
Luyện tập không phải cách duy nhất để ứng phó với hay quên. Sổ ghi chú, bảng kế hoạch ở nơi dễ thấy, chuông nhắc giờ uống thuốc và nhãn dán trên ngăn tủ có thể hỗ trợ ghi nhớ; để chìa khóa, kính hay ví ở một vị trí cố định cũng giảm việc phải tìm kiếm. Với công việc nhiều thao tác, hãy chia thành từng bước nhỏ và hạn chế tiếng ồn như tivi để người bệnh dễ tập trung. Những công cụ này không thay thế phục hồi chức năng, nhưng có thể giúp sinh hoạt an toàn và chủ động hơn trong lúc kỹ năng còn hồi phục.
Nếu khó gọi tên đồ vật hoặc diễn đạt, có thể tập chỉ vào tranh, gọi tên vật quen thuộc rồi ghép thành câu ngắn. Cử chỉ, bảng chữ cái hay tranh giao tiếp cũng giúp người bệnh bày tỏ nhu cầu. Gia đình nên nói chậm, dùng câu ngắn, chờ người bệnh trả lời và tránh nói thay liên tục. Khi có rối loạn ngôn ngữ, chuyên viên âm ngữ trị liệu có thể chọn kỹ thuật phù hợp với từng người.
Vai trò của người chăm sóc là tạo cơ hội tự làm trong giới hạn an toàn, không làm thay mọi việc. Hãy để người bệnh tự chọn quần áo hoặc sắp xếp đồ dùng nếu có thể, hỗ trợ vừa đủ và ghi nhận nỗ lực thay vì liên tục kiểm tra trí nhớ. Tiến bộ thường khác nhau giữa mỗi người; áp lực có thể làm giảm động lực tập luyện.
Kết hợp vận động, theo dõi và phối hợp chuyên gia
Phục hồi nhận thức nên đi cùng vận động phù hợp, chứ không tách rời thể chất. Đi bộ, đạp xe tại chỗ, tập thăng bằng hoặc bài tập được hướng dẫn có thể được cân nhắc, nhưng cường độ cần dựa trên sức bền, khả năng đi lại, tình trạng tim mạch và nguy cơ té ngã. Người còn yếu liệt, mất thăng bằng hoặc cần người chăm sóc nên được bác sĩ và chuyên viên phục hồi chức năng đánh giá trước khi tập. Đừng tự áp dụng mục tiêu vận động chung nếu chưa biết bài tập nào an toàn cho tình trạng cụ thể.
Hãy trao đổi với nhân viên y tế nếu người bệnh thường xuyên hay quên, giảm tập trung, khó tổ chức công việc hoặc xử lý tình huống. Phục hồi sau đột quỵ cần được tiếp cận toàn diện, bao gồm trí nhớ, chú ý, ngôn ngữ và tư duy bên cạnh vận động. Gia đình cũng nên báo với nhóm điều trị nếu người bệnh lo âu, buồn chán, mất ngủ hoặc giảm hứng thú kéo dài, vì những thay đổi này có thể cản trở sinh hoạt và luyện tập.
Điểm mấu chốt là tiến hành từng bước: đánh giá chuyên môn, chọn bài tập nhận thức phù hợp, dùng công cụ bù trừ và duy trì vận động an toàn. Kiên nhẫn và phối hợp với đội ngũ điều trị có ích hơn việc đòi hỏi người bệnh phải hồi phục nhanh hoặc tự luyện theo một chương trình không được cá thể hóa.
